پارچه می‌آید) و خاصه نسبتی که با قابل و پذیرنده پیدا می‌شود این است که قابل، دارا و واجد فعلیت اثر نیست اگر چه قبول وی را داراست؛ از این روی با اختلاف‌

وضع مشهود، پیش بینی‌های قطعی نماید و البته پیش بینی‌های قطعی هنگامی میسر است که جمیع مقدماتی که زمینه قطعی آینده را تشکیل می‌دهند تحت مشاهده و محاسبه در آیند و اگر جمیع مقدمات قابل محاسبه نبود امکان پیش بینی از بین می‌رود. آنچه مسلّم است این است که دانشمندان فیزیک نو نتوانسته‌اند وضع درون اتمها را طوری تحت محاسبه در آورند که بتوانند پیش بینی‌های قطعی نمایند؛ و البته امر دایر است بین اینکه دانش امروز در این زمینه قاصر باشد و نتوانسته باشد جمیع عوامل ذی دخل را تحت محاسبه در آورد و یا اینکه در واقع و نفس الامر، حوادث رابطه زنجیری نداشته باشند و قانون علیت دروغ باشد. بدیهی است که هیچ دلیلی در کار نیست که دانش امروز آخرین حد را طی کرده و جمیع عوامل را شناخته است. لازمه واقعی بودن قانون علیت امکان پیش بینی بشر نیست، بلکه لازمه اطلاع بشر بر آن مقدمات و علل، امکان پیش بینی است. پس ما اگر بخواهیم به طرز منطقی استنتاج کنیم نباید از عدم امکان پیش بینی در برخی موارد عدم واقعی بودن قانون علیت را نتیجه بگیریم، بلکه همین قدر باید نتیجه بگیریم که ما از وجود چنین عوامل قطعی اطلاعی نداریم یا از آن جهت که اصلًا چنین عواملی وجود ندارد و یا آنکه وجود دارد و ما بی‌اطلاع هستیم.

اگر ما طرز تفکر حسی خود را در مورد قانون علیت به کناری بگذاریم و این قانون را به درستی بشناسیم، و بفهمیم که نه تصور این قانون از راه احساس به ذهن وارد شده (رجوع شود به مقاله ٥، صفحه ٢٩٩) و نه تصدیق ذهنی ما (به دلائلی که در همین جا اشاره کردیم و در مقاله ٥ نیز گذشت) معلول و محصول تجربه است، می‌توانیم بفهمیم که قانون علیت از شؤون «واقعیت مطلق» است خواه آنکه آن واقعیت، مادی باشد یا غیر مادی، و بنابراین هر عاملی که به معمول خود واقعیت بدهد آن عامل، علت است و آن معمول، معلول و علیهذا فرضا نظریه آقای جینز صحیح باشد و عامل تغییر و تبدیل‌ها و فنا و زوال‌های درون اتمها «تقدیر و اراده مافوق الطبیعی» بوده باشد باز خارج از قانون علیت نیست و علت اینکه ما وجود این تقدیرها را نمی‌توانیم پیش بینی کنیم از آن جهت است که قوانین خاص آن تقدیرات‌