وجود می‌باشد یعنی وجودش با حفظ شرایط و قیودی که در خارج دارد قابل اینکه غیر از اینکه واقع شده بوده باشد نیست؛ و این نسبت ضرورت را علت آن به آن می‌دهد. این نظریه قابل تشکیک و تردید نیست جز اینکه دو نکته را در این زمینه نباید از نظر دور داشت.

قرون وسطی می‌گوید چون نقطه زمان یعنی «آن» وجود خارجی ندارد پس مابین علت و معلول هیچ «آن» فاصله نیست یعنی همزمان می‌باشد. غلط این سفسطه واضح است زیرا زمان متوالیا می‌گذرد و ممکن است دو قضیه به دنبال هم طوری متصل باشند که میان آنها هیچ فاصله زمانی وجود نداشته باشد ولی در هر حال شروع یکی درست همان لحظه ختم دیگری باشد مثل اینکه دو خط ممکن است به دنبال هم وصل شوند که ما بین ابتدای یکی و انتهای دیگری مکانی فاصله نباشد و با وجود این نمی‌توانیم بگوییم که هر دو خط یک مکان را اشغال کرده‌اند.

اسکولاستیک قرون وسطی قهراً مجبور بود که اینطور سفسطه کند زیرا در بیان موضوع شروع طبیعت به اشکال برمی‌خورد.»

معلوم نیست که دکتر ارانی استدلال بر بقای علت به همراه معلول را از راه وجود نداشتن نقطه زمان (آن) از کجا پیدا کرده است؟ ما مدافع اسکولاستیک (schoolastic( قرون وسطی نیستیم و ممکن است واقعا چنین استدلالهایی در اروپا وجود داشته است- خواننده محترم به طرز فکر و طرز استدلال مخصوص ما در این موضوع آشنا شد- ولی این قدر معلوم است که مدعای دکتر ارانی در مورد عدم بقای علت در لحظه حدوث معلول به درجاتی از استدلال مکتب اسکولاستیک سخیف‌تر است. دکتر ارانی ناچار است این طور نظریه بدهد زیرا همین قدر که قائل بشود که وجود علت (ولو فقط در لحظه حدوث معلول) به همراه معلول لازم است، مجبور است که به وجود جهان دیگری که باقی و دائمی است اقرار کند، چنانکه به تدریج روشن خواهد شد.

در اینجا لازم است به پیروی متن درباره یک مسأله مهم دیگر که در متن اشاره شده و از مسائل گذشته استنتاج شده توضیحات لازم را بدهیم. آن مسأله عبارت است‌