چنانکه از سخنان گذشته روشن است ما با پیمودن دو راه به یک آرمان رسیدیم؛ هم از راه گفتگو در خواص وجود خارجی و هم از راه کنجکاوی در قانون علت و معلول به این نتیجه رسیدیم که هر پدیده موجود و واقعیت‌داری دارای ضرورت‌

این حدوثات، و اگر بنا شود که حرکت در یک لحظه بی‌نیاز از محرک و فاعل مباشر باشد لازم می‌آید که شئ در حدوث بی‌نیاز از علت باشد و بدیهی است که اگر در یک مورد بالخصوص شئ را در حدوث بی‌نیاز از علت دانستیم ناچار در جمیع موارد باید بی‌نیاز بدانیم و به عبارت دیگر اگر صدفه و اتفاق را در یک جا جایز دانستیم در همه جا باید جایز باشد و در این صورت برای همیشه باید قانون علت و معلول را به کناری بگذاریم و هیچ چیز را شرط هیچ چیز ندانیم و هیچ رابطه‌ای بین اشیاء قائل نشویم یعنی یکباره علم و فلسفه و نظم و قانون را انکار کنیم. در اینجا بیش از این به سخن ادامه نمی‌دهیم. بحث بیشتر در اطراف این مسأله مستلزم این است که بیشتر در اطراف حرکت به بحث بپردازیم. بحث مبسوط درباره حرکت را مقاله ١٠ متکفل شده است.

در خاتمه این مطلب برای اینکه ارزش افکار مادّیون را در این موضوع روشن کنیم به یک مطلب دیگر نیز اشاره می‌کنیم و آن اینکه فرضا ما بقای علت را به همراه معلول شرط ندانیم آیا بقای علت در لحظه حدوث معلول شرط است یا این قدر هم لازم نیست بلکه علت همواره در زمان حدوث معلول معدوم است، چیزی که هست زمان علت، متصل است به زمان معلول و لحظه حدوث معلول لحظه موت و عدم علت است؟

تصور مادیین از علت و معلول این است که فقط زمان علت متصل است به زمان معلول و بین آنها فاصله زمانی نیست و در لحظه حدوث معلول، علت از بین رفته و فانی شده.

دکتر ارانی در جزوه‌ ماتریالیسم دیالکتیک‌ صفحه ٤٥ می‌گوید:

«ضمنا باید متوجه بود که نباید علت و معلول را همزمان فرض کرد. اسکولاستیک‌