اختیاری نیست» این نیست که هیچیک از افعال انسانی به هیچ نحو تحت قدرت و اختیار و اراده انسان در نمی‌آید و نسبت این امور به انسان از قبیل نسبت حرکات کواکب آسمانی نسبت به انسان است؛ بلکه مقصود این است که امور نفسانی از قبیل حرکات و افعال خارجی انسان نیست. افعال و حرکات خارجی دارای دو خاصیت هستند: یکی اینکه هر فعل خارجی همواره مسبوق به مقدمات اختیاری است ولی امور نفسانی این طور نیست یعنی هر یک از مقدمات نفسانی همواره مسبوق به مقدمات اختیاری نیست و اگر همواره مقدمات نفسانی مسبوق به مقدمات نفسانی دیگر باشد مستلزم تسلسل است و البته لازمه این برهان این نیست که امور نفسانی به هیچ نحو تحت اراده و اختیار در نمی‌آید زیرا لازمه این برهان، نفی ایجاب کلی است نه اثبات سلب کلی، یعنی لازمه این برهان این است که «هر امر نفسانی اختیاری نیست» نه اینکه «هیچ امر نفسانی اختیاری نیست». لازمه این برهان این است که هر اراده‌ای مسبوق به اراده نیست نه اینکه هیچ اراده‌ای مسبوق به اراده نیست. برخی از دانشمندان به این برهان تسلسل در کلمات حکما برخورده‌اند و آن را دلیل بر نفی اختیاریت امور نفسانی به طور کلی گرفته‌اند غافل از آنکه این برهان، نفی ایجاب کلی می‌کند نه ایجاب نفی کلی، و بعلاوه اگر به هیچ وجه امور نفسانی اختیاری نباشد لازم می‌آید که تعلیمات اخلاقی راجع به تقویت اراده و تقویت نیروی تعقل و ایجاد ملکه تقوا و شجاعت و غیره لغو و بی‌ثمر باشد و حال آنکه ما بالضروره اختیاری بودن این موضوع را احساس می‌کنیم و این البته اشتباه بزرگی است که برخی از علما دچار شده‌اند.

خاصیت دوم افعال و حرکات خارجی این است که بلا واسطه تحت نفوذ اراده انسان است. مثلًا این قلم را که من در دست گرفته‌ام و با آن می‌نویسم، نوشتن و ننوشتن من به هیچ چیز دیگر جز اراده من بستگی ندارد. ولی امور نفسانی من این گونه نیست یعنی اگر من بخواهم که اراده غیر اخلاقی از من سر نزند و دارای ملکه تقوا باشم یا آنکه بخواهم جبن یا بخل یا حسادت را از خود دور کنم، به صرف اراده آنی نمی‌توانم این مقاصد را انجام دهم ولی با انجام مقدماتی که بلا واسطه در اختیار من‌