اصول فلسفه و روش رئالیسم ط-صدرا - علامه طباطبایی با مقدمه و پاورقی استاد مطهری - الصفحة ١٥١ - ٦ چرا علوم تجربی یقینی نیست؟
«علوم فیزیکی و شیمیایی مانند ریاضیات محصّل یقین و قطعیت مطلق نمیشود زیرا مبدأ آنها محسوسات است و حس هم خطا کار میباشد.»
تا آنجا که میگوید:
«هر چند یقینی بودن علوم فیزیک و شیمی نسبی و اضافی است، این نسبیت به هیچ وجه از ارزش آن نمیکاهد زیرا این علوم، هم عقل ما را که خواستار نظم و همسازی است خرسند میسازد و هم اینکه استفادههایی که از آنها در عمل میشود بسیار شایان اهمیت است.»
در باب قطعیت و فایده ریاضیات میگوید:
«ریاضیات چون از اصل مسلّم شروع کرده به وسیله قیاسهای ضروری بسط و توسعه مییابد، علمی است کاملًا متیقّن؛ مثلًا اینکه «دو به اضافه دو مساوی است با چهار» حکمی است کاملًا مفهوم و محقّق و مسلّم و در این باب- و به عقیده بعضی از دانشمندان فقط در این باب- است که میتوان از یقین مطلق گفتگو کرد.»
ما درباره این دلیل (خطای حس) در آینده بحث خواهیم کرد.
ممکن است برای خواننده محترم ابتدا تعجب آور باشد اگر بشنود علوم طبیعی امروز با همه پیشرفتها و توسعه فوق العاده و با آنهمه اکتشافات و صنایع عظیم و آنهمه اختراعات بر پایه آن اکتشافات، ارزش قطعی و یقینی خود را از دست داده است و تنها دارای ارزش عملی است.
ولی با بیانی که در بالا شد مبنی بر اینکه قوانین علمی طبیعی معمولًا گواهی بر صحت خود ندارند غیر از نتیجه عملی دادن، و نتیجه دادن هم دلیل بر صحت و مطابقت با واقع نمیشود، و با مطالعه آراء و عقاید دانشمندان- که مختصری از آن را در ضمن بیان سیر عقاید و آراء نقل خواهیم کرد- این تعجب رفع خواهد شد.
در علوم طبیعی جدید فرضیه جاویدانی وجود ندارد. هر فرضیه به طور موقت در عرصه علم ظاهر میشود و صورت قانون علمی به خود میگیرد و پس از مدتی جای خود را به فرضیه دیگر میدهد. علم امروز در مسائل طبیعیات یک قانون علمی ثابت و لایتغیر که تصور هیچ گونه اشتباهی در آن نرود نمیشناسد و اعتقاد به چنین قانونی را