مشاهده ١ و تجربه به ما اثبات کرده‌اند که هنگام استعمال حواس، در نتیجه تاثیری که واقعیت ماده در سلسله اعصاب و مغز ما می‌کند عکس العملی مادی در ما پیدا می‌شود که با به کار انداختن حاسه پیدا شده و با از کار باز داشتن حاسه از میان می‌رود.

[١]. مادیین برای اثبات مادی بودن روح و امور روحی (و یا فقط به منظور خلط مبحث و مرعوب کردن طرف) موضوعاتی را از علوم مختلف- فیزیک، فیزیولوژی، روان‌شناسی و غیره- پیش می‌کشند که ارتباطی به مدعا ندارد و چنین وانمود می‌کنند که این مطالب دلیل قاطع بر مادی بودن روح و خواص روحی است. لهذا لازم است با ذکر چند مقدمه ذهن خوانندگان محترم را به اصل مطلب توجه دهیم.

[١]. هر کسی بالبداهه و حضوراً به وجود یک سلسله امور ذهنی که آنها را «علوم» و «ادراکات» می‌نامند اذعان دارد. وجود این امور بر انسان از وجود عالم خارج روشن‌تر است زیرا اگر فرضاً کسی پیدا شود (مانند ایده آلیستها) در وجود جهان خارج تردید کند و ادراکات خود را یکسره باطل یعنی غیر مطابق با واقع بداند، در وجود خود این ادراکات نمی‌تواند تردید کند؛ پس وجود یک سلسله امور ذهنی که هر انسانی حضوراً به آنها آگاه است بدیهی است و احتیاجی به دلیل علمی یا فلسفی ندارد.

[٢]. کاوشهای دانشمندان از قدیم و جدید ثابت کرده است که یک سلسله عوامل مادی خاصی که در خارج از ظرف ذهن موجود است با وضع و کیفیت مخصوص در پیدایش ادراکات حسی دخیل است. کیفیت و چگونگی این عوامل همواره در علوم طبیعی مطرح بوده و دانشمندان هر یک به نوبه خود نظریاتی داشته‌اند. در فیزیک جدید نیز مباحثی راجع به نور و صوت و غیره و اینکه امواج اتر در چه حال و چگونه به چشم وارد شده و اعصاب چشم را متأثر می‌سازد و یا امواج صوتی در چه حال و تحت چه شرایطی اعصاب گوش را متأثر می‌سازند مطرح می‌شود.

ایضا کاوشهای دانشمندان ثابت کرده که سلسله اعصاب انسان و حیوان مانند سایر اعضای بدن وظیفه خاصی داشته و اعمال ویژه‌ای را انجام می‌دهند، از عوامل‌