نمونه سوم: مرحوم شوشتری در نقد نظر مامقانی[٣٤١] درباره «ابراهیم بن الولید بن بشر» معتقدند مامقانی اشتباه کرده؛ زیرا نجاشی او را با عنوان «ابراهیم بن بشر» آورده است؛ منشأ تصحیف، حاشیۀ ذیل عنوان راوی قبل از «ابراهیم بن بشر» یعنی «ابراهیم بن رجاء» است؛ زمانی‌که نجاشی طریق خود را به کتاب ابن‌رجاء معرفی می‌کند، شارح و یا مستنسخ عبارت «ابن‌الولید» را در زیر نام «محمد بن الحسن»[٣٤٢] درج کرده است؛ این عنوان بعداً سبب اشتباه شده و آن را جزء نام «ابراهیم بن بشر» تلقی کرده‌ و نام او به «ابراهیم بن الولید بن بشر» تصحیف شده است؛[٣٤٣] البته تصحیف دیگری در نام این راوی وجود دارد و آن تصحیف بشر به بشیر است؛[٣٤٤] اما در نسخه مقابله شده رجال نجاشی همان بشر آمده است.

مرحوم شوشتری در موارد دیگر[٣٤٥] نیز از این شیوه، در تبیین چرایی تصحیف در اسناد و نام راویان بهره برده است.

٤. تشابه حروف در رسم‌الخط

یکی از دلایل وقوع تصحیف در سند و متون حدیثی، تشابه حروف دو اسم و یا دو کلمه از نظر رسم‌الخط است؛ برخی کلمات از نظر حروف، شکل و هیئت، هم‌گونی بسیاری با یکدیگر دارند و در برخی حروف مانند «ج، ح، خ» ، «س، ش» و یا «ع، غ» تنها وجه تمایز آن‌ها، نقطه است؛ هم‌چنین تصحیف می‌تواند به خاطر دندانه‌گذاری و شباهت ظاهری برخی الفاظ به یکدیگر صورت ‌گیرد؛ مانند «عبدالله بن سنان» و «عبدالله بن مسکان» ، قیس و عیسی یا سبعین و تسعین.

علامه شوشتری در کتاب خود به تصحیفاتی که معلول این شباهت بوده‌اند، اشاره کرده که در ادامه به چند نمونه از استنادهای ایشان اشاره می‌شود:

[٣٤٠]. ر.ک: قاموس الرجال، ج ٢، ص ٣٧٥، ش ١١٨٩.

[٣٤١]. ر.ک: تنقیح المقال، ج ٣، ص ٣١٨، ش ١٥٩؛ مامقانی نام «ابراهیم بن بشر» در نقل منهج المقال (ج ١، ص ٢٦٩، ش ٦١) از نجاشی را اشتباه دانسته و صحیح در نسخۀ رجال نجاشی را «ابراهیم بن الولید بن بشیر» می‌داند.

[٣٤٢]. استاد شیخ صدوق.

[٣٤٣]. ر.ک: قاموس الرجال، ج ١، ص ١٦٥، ش ٦٩.

[٣٤٤]. ر.ک: مجمع الرجال، ج ١ ص.

[٣٤٥]. ر.ک: قاموس الرجال، ج ١، ص ٦٥٣، ش ٥٩٠، ج ٣، ص ٤٠٢، ش ٢٠٩٠.