دانشنامه امام باقر علیه السلام - جمعی از نویسندگان - الصفحة ١٦٢ - تربیت یافتگان مکتب باقر العلوم

تربیت یافتگان مکتب باقر العلوم

خاندان رسالت و اهل بیت رسول الله (ص)، از آن جا که به گواهی قطعی و انکارناپذیر پیامبر اسلام (ص)، عدل و همپا و هماوای قرآنند با حقیقت، محتوا و پیام قرآن، همگونی و سنخیت دارند. حدیث ثقلین از جمله احادیث مهم مورد پذیرش اهل سنت و امامیه است. در این حدیث، رسول خدا، ثمره‌ی تلاش‌های طاقت‌فرسای خود در مسیر ایفای رسالت و هدایت خلق را، در دو یادگار گرانبها که پس از خود بر جا گذاشته خلاصه کرده و گفته است: من دو شی گرانبها در میان شما باقی می‌گذارم: قرآن و اهل بیتم را، این دو هرگز از یکدیگر جدا نشوند تا در قیامت بر حوض کوثر، بر من وارد شوند... [١] . با توجه به مقام معنوی و الهی پیامبر (ص) که کمترین خودخواهی و هوا و هوس در او راه نداشته و آنچه او می‌گفته در حقیقت مورد تأیید خداوند بوده و رأی و سخنی جز به اشاره و تأیید وحی اظهار نمی‌داشته است، [٢] می‌توان به یقین اقرار کرد که پیامبر (ص)، خاندانش را بر اساس ملاحظات خویشاوندی و روابط نسبی و علایق مادی بشری، در کنار قرآن، بزرگترین معجزه‌ی خویش ننهاده است، بلکه قرین ساختن اهل بیت، با پیام وحی، از آن جهت بوده که میان آن دو هماهنگی و سنخیت وجود داشته است. اگر خداوند قرآن را بدور از کمترین ضعف و کاستی و کجی و نادرستی فرو فرستاده، [٣] اهل بیت را نیز از هر انحراف و گناه، پاک گردانیده و مصونیت بخشیده است [٤] . اگر قرآن، دارای حقایقی اصولی و محکم و نیز مسایلی متشابه [٥] است که برای فهم آن‌ها باید به منبعی الهی و آگاه به رموز روحی مراجعه کرد، اهل بیت، همان آگاهان و عالمانی هستند که مفسر قرآن و مبین احکام و پیام‌های آنند. [٦] . هرچند آیات قرآن، روشن و روشنگر است، ولی معنای روشنی مفاهیم قرآن، این نیست که تمامی مطالب و مفاهیم آن برای همه‌ی اندیشه‌ها آشکار و بی‌نیاز از توضیح باشد؛ چه، خداوند به پیامبر (ص) فرمان داده تا آیات وحی را برای مردم توضیح و تبیین کند [٧] .
با این بیان، اهل بیت از آن جهت، قرین قرآن و جدایی‌ناپذیر از آن معرفی شده‌اند که پس از رسول خدا (ص) به تبیین مفاهیم وحی و حقایق قرآن، برای توده‌ها بپردازند و این توان و شایستگی در همه‌ی اهل بیت رسالت (معصومین علیهم السلام ) بوده است. چنان که علی (ع) به سینه‌اش اشاره می‌کرد و می‌گفت: در اینجا دانش‌های فراوانی است که کاش شاگردان شایسته‌ای می‌یافتم واین حقایق را بدان‌ها می‌آموختم [٨] . آن چه پس از وفات رسول اسلام (ص) برای جامعه‌ی اسلامی و خاندان پیامبر (ص)، رخ نمود هرگز به آنان، مجال نداد تا آن گونه که می‌خواستند و می‌بایست، به نشر معارف قرآنی بپردازند. جریان‌های سیاسی حاکم بر جامعه، پس از رحلت رسول خدا (ص)، سبب تفکیک قرآن از عترت در باور و اندیشه‌ی بخش عظیمی از مردم شد. قرآن بظاهر محور نظام دستوری دین و حکومت گردید، ولی چون نیازمند مفسر و مبین بود، باعث شد تا میدان تفسیر و تأویل بشدت گسترش یابد و چهره‌هایی در محافل علمی و دینی مطرح شدند که هرگز آیه‌ای در تطهیر آنان نازل نشده و سفارشی از ناحیه‌ی رسول خدا در تمسک به آنان نرسیده بود. از سوی دیگر، کسانی چون علی بن ابی‌طالب (ع) که با صدای رسا فریاد بر می‌آورد: سلونی قبل از تفقدونی؛ یعنی هر چه می‌خواهید از من بپرسید، قبل از این که مرا از دست بدهید، مهجور و ناشناخته ماندند. حسن بن علی (ع)، از سوی حرکت معاویه، تحت شدیدترین فشارهای روحی و اجتماعی قرار داشت و هرگز به او فرصت نشر معارف واقعی داده نشد. حسین بن علی (ع) تحت فشار قرار گرفت که حکومت ضد دینی و ضد بشری یزید را بپذیرد و از آن جا که پذیرش حکومت وی را مایه‌ی نابودی اساس شریعت می‌دانست، از آن اجتناب کرد و در این راه به شهادت رسید. بنی‌امیه بر جان و مال و ناموس و دین مردم مسلط شدند. و زمینه چنان شد که فردی چون زین‌العابدین ناگزیر، معارف حقه را در قالب دعا و نیایش اظهار می‌کرد. در این میان، در عصر امام باقر (ع)، شرایط سیاسی جامعه به گونه‌ای تغییر یافت که آن حضرت توانست، مجمعی علمی تشکیل داده، به تعلیم و تربیت مردانی دانشمند و متعهد به ارزش‌های شریعت بپردازد. این است که وقتی صفحات تاریخ اسلام مرور شود، در زندگی علمی امام باقر (ع) نام بسیاری از شاگردان آن حضرت و شخصیت‌های ممتاز علمی جهان اسلام جلب نظر می‌کند. با این همه، نباید تصور کرد که امام باقر (ع) آسوده و ایمن از محدودیت‌ها و ممنوعیت‌هایی بوده است که حکومت‌ها برای اهل بیت (ع) فراهم می‌آورده‌اند، بلکه بی‌تردید، جو حاکم بر زندگی امام باقر (ع) به شدت جو تقیه بوده است؛ زیرا با فرهنگ خاصی که در نتیجه‌ی حکومت‌های ناصالح بر جامعه حاکم شده بود، کنار نهادن تقیه به منزله‌ی دست کشیدن از فعالیت علمی و دور ماندن از ترویج معارف اصولی دین به شمار می‌رفت.
باری، شرایط زمان، برای امام باقر (ع) و نیز امام صادق (ع) زمینه‌ای را فراهم آورد که سایر ائمه (ع) هرگز برایشان آماده نشد. آن شرایط مساعد، معلول سستی پایه‌های حکومت امویان بود. بحران‌های درونی نظام سیاسی در آن عصر، به حاکمان مجال نمی‌داد تا بر خاندان رسالت مانند حاکمان پیشین، فشار آورند و ایشان را منزوی سازند. بی‌تردید اگر همین زمینه برای هر یک از امامان (ع) فراهم می‌آمد، آنان قادر به تأسیس حوزه‌های بزرگ درسی بودند و عالمان و فقیهان بیشتری را پرورش می‌دادند. این زمینه‌ی مساعد، سبب شد تا امام باقر (ع)، و امام صادق (ع) بیشترین آرای فقهی، تفسیری و اخلاقی را در کتب فقهی و حدیثی از خویش بر جای گذارند.
این چنین است که فردی چون محمد بن مسلم می‌تواند سی هزار حدیث از امام باقر (ع) [٩] نقل کند. و شخصیتی چون جابر جعفی هفتاد هزار حدیث. [١٠] .
در نزد عالمان امامیه، فقیه‌ترین فقیهان صدر اسلام شش نفرند که همه‌ی آنان از اصحاب امام باقر (ع) و امام صادق (ع) بوده‌اند. آنان عبارتند از: زرارة بن اعین، معروف بن خربوذ المکی، ابوبصیر الاسدی، فضیل بن یسار، محمد بن مسلم الطائفی و برید بن معاویة العجلی. [١١] .
شیخ الطائفه، ابوجعفر محمد بن حسن طوسی در کتاب رجال خویش، اصحاب و شاگردان امام باقر (ع) را که از آن حضرت نقل حدیث کرده‌اند ٤٦٢ مرد و دو زن دانسته است.
در میان اصحاب و شاگردان امام باقر (ع) برخی از نظر اعتبار و وثاقت مورد اتفاق اهل سنت امامیه‌اند، و دسته‌ای به دلیل گرایش‌های عمیق شیعی، در دایره‌ی رجال اهل سنت قرار نگرفته، بلکه تنها مورد اعتماد امامیه می‌باشند.
برای ارائه‌ی نموداری فهرست گونه از شاگردان امام باقر (ع) با استفاده از چند منبع رجالی، نام گروهی از آنان را یادآور می‌شویم، بی این که ادعای استقصا داشته باشیم.
١- ابان بن ابی‌عیاش فیروز، تابعی.
٢- ابان بن تغلب ابوسعید البکری الجریری.
٣- ابراهیم بن الأزرق الکوفی.
٤- ابراهیم الجزیری (الجریری).
٥- ابراهیم بن جمیل، برادر طربال الکوفی.
٦- ابراهیم بن حنان الأسدی الکوفی.
٧- ابراهیم بن صالح الانماطی.
٨- ابراهیم بن عبدالله الاحمری.
٩- ابراهیم بن عبید أبوغرة الانصاری.
١٠- ابراهیم بن عمر الصنعانی الیمانی.
١١- ابراهیم بن مرثد الکندی الأزدی.
١٢- ابراهیم بن معاذ.
١٣- ابراهیم بن معرض الکوفی.
١٤- ابراهیم بن نصر بن القعقاع الجعفی.
١٥- ابراهیم بن نعیم العبدی الکنانی.
١٦- احمد بن عائد.
١٧- احمد بن عمران الحلبی.
١٨- اسحاق بن بشیر النبال.
١٩- اسحاق بن جعفر بن علی.
٢٠- اسحاق بن عبدالله بن ابی‌طلحة المدنی.
٢١- اسحاق بن الفضل بن یعقوب بن عبدالله بن الحرث...
٢٢- اسحاق القمی.
٢٣- اسحاق بن نوح الشامی.
٢٤- اسحاق بن واصل الضبی.
٢٥- اسحاق بن یزید بن اسماعیل الطائی.
٢٦- اسحاق بن یسار مولی قیس بن مخرمة.
٢٧- اسرائیل بن غیاث المکی.
٢٨- اسلم بن ایمن التمیمی المنقری الکوفی.
٢٩- اسلم المکی القواس.
٣٠- اسماعیل بن ابی‌خالد.
٣١- اسماعیل بن جابر الخثعمی.
٣٢- اسماعیل بن زیاد البزاز الکوفی الأسدی.
٣٣- اسماعیل بن سلمان الأزرق معروف به ابوخالد.
٣٤- اسماعیل بن عبدالخالق الجعفی.
٣٥- اسماعیل بن عبدالرحمان الجعفی الکوفی.
٣٦- اسماعیل بن عبدالعزیز.
٣٧- اسماعیل بن الفضل بن یعقوب بن الفضل بن عبدالله
٣٨- اسماعیل ابواحمد الکاتب الکوفی
٣٩- اسماعیل معروف به ابوالعلا از بنی‌قیس بن ثعلبه
٤٠- اسید بن القاسم
٤١- اعین الرازی، معروف به ابومعاذ
٤٢- انس بن عمرو الأزدی
٤٣- ایوب بن ابی‌تمیة کیسان السجستانی العنبری البصری
٤٤- ایوب بن بکر بن ابی‌علاج الموصلی
٤٥- ایوب بن شهاب زید البارقی الأزدی
٤٦- ایوب بن وشیکة
٤٧- بدر بن الخلیل الأسدی، ابوخلیل الکوفی
٤٨- برد الاسکاف الأزدی الکوفی
٤٩- برد الخیاط
٥٠- برید بن معاویة العجلی، معروف به ابوالقاسم
٥١- بسام بن عبدالله الصیرفی، معروف به ابو عبدالله
٥٢- بشار الاسلمی
٥٣- بشار بن زید بن النعمان
٥٤- بشر بن أبی‌عقبة المداینی
٥٥- بشر؛ بیاع
٥٦- بشر بن جعفر الجعفی، ابوالولید
٥٧- بشر بن خثعم
٥٨- بشر الرحال
٥٩- بشر بن عبدالله بن سعید الخثعمی
٦٠- بشر بن عبدالله الخثعمی الکوفی
٦١- بشر بن میمون الوابشی الهمدانی النبال الکوفی
٦٢- بشر بن یسار
٦٣- بشیر، ابو عبدالصمد بن بشر الکوفی
٦٤- بشیر معروف به ابومحمد المستنیر الجعفی الأزرق
٦٥- بشیر بن سلیمان المدنی
٦٦- بکر بن أبی‌حبیبه
٦٧- بکر بن حبیب الأحمسی البجلی الکوفی
٦٨- بکر بن خالد الکوفی
٦٩- بکر بن صالح
٧٠- بکر بن کرب
٧١- بکرویة الکندی الکوفی
٧٢- بکیر بن اعین بن سنسن الشیبانی الکوفی
٧٣- بکیر بن جندب الکوفی
٧٤- بکیر بن حبیب الکوفی
٧٥- تمیم بن زیاد
٧٦- ثابت بن أبی‌ثابت
٧٧- ثابت بن دینار ابوصیفه الأزدی
٧٨- ثابت بن زائدة العکلی
٧٩- ثابت بن هرمز ابوالمقدام العجلی
٨٠- ثویر بن أبی‌فاخته سعید بن جهمان غلام ام‌هانی
٨١- جابر بن عبدالله بن عمر بن حرام ابو عبدالله الانصاری
٨٢- جابر بن یزید بن الحرث بن عبدیغوث الجعفی
٨٣- جارود، معروف به ابوالمنذر
٨٤- جارود بن السری التمیمی السعدی الکوفی
٨٥- جراح المداینی
٨٦- جعدة بن ابی عبدالله
٨٧- جعفر بن ابراهیم الجعفی
٨٨- جعفر الأحمس
٨٩- جعفر بن حکیم بن عباد الکوفی
٩٠- جعفر بن عمرو بن ثابت أبی‌المقدام بن هرمز الحداد العجلی
٩١- جعفر بن محمد بن علی بن الحسین (امام صادق علیه‌السلام)
٩٢- الحارث بن حصین الأزدی
٩٣- الحارث بن شریح المنقری
٩٤- الحارث بن المغیرة النصری
٩٥- حبیب بن أبی‌ثابت الأسدی الکوفی
٩٦- حبیب ابوعمرة الاسکاف
٩٧- حبیب بن بشار الکندی
٩٨- حبیب بن جری العبسی الکوفی
٩٩- حبیب بن حسان بن الأشرس الأسدی
١٠٠- حبیب السجستانی
١٠١- حبیب العبی الکوفی
١٠٢- حبیب بن المعلی السجستانی
١٠٣- حجاج بن ارطاة ابوارطاة النخعی الکوفی
١٠٤- حجاج بن دینار الواسطی
١٠٥- حجاج بن کثیر الکوفی
١٠٦- حذیفة بن منصور بن کثیر ابومحمد الخزاعی
١٠٧- حسان بن مهران
١٠٨- الحسن بن أبی‌سارة النیلی الانصاری
١٠٩- الحسن بن حبیش الأسدی
١١٠- الحسن الجعفی الکوفی
١١١- الحسن بن الحسن بن الحسن بن علی بن أبی‌طالب (ع)
١١٢- الحسن بن رباط
١١٣- الحسن بن زیاد البصری
١١٤- الحسن بن زیاد الصیقل ابومحمد الکوفی
١١٥- الحسن بن زیاد الصیقل
١١٦- الحسن بن السری الکاتب
١١٧- الحسن بن شهاب بن یزید البارقی الأزدی
١١٨- الحسن بن صالح بن حی الهمدانی الثوری الکوفی
١١٩- الحسن بن علی الأحمری الکوفی
١٢٠- الحسن بن عمار
١٢١- الحسن بن عمار عامی
١٢٢- الحسن بن المغیرة
١٢٣- الحسن بن منذر
١٢٤- الحسن بن یوسف
١٢٥- الحسین بن ابتر الکوفی
١٢٦- الحسین بن أبی‌العلاء الخفاف
١٢٧- الحسین بن احمد المنقری
١٢٨- الحسین بن بنت ابی‌حمزة الثمالی
١٢٩- الحسین الجعفی ابواحمد الکوفی
١٣٠- الحسین بن حماد
١٣١- الحسین بن عبدالله الأرجانی
١٣٢- الحسین بن عبدالله بن عبیدالله بن العباس بن عبدالمطلب
١٣٣- الحسین بن علی بن الحسین بن علی بن ابی‌طالب (ع) (برادر امام باقر علیه‌السلام)
١٣٤- الحسین بن مصعب
١٣٥- الحسین بن منذر
١٣٦- حفص الأعور الکوفی
١٣٧- حفص بن غیاث
١٣٨- حفص بن وهب الأفرعی
١٣٩- الحکم بن الصلت الثقفی
١٤٠- الحکم بن عبدالرحمان بن أبی‌نعیم البجلی
١٤١- الحکم بن عتیبة ابومحمد الکوفی الکندی
١٤٢- الحکم بن المختار بن ابی‌عبیده
١٤٣- حکیم بن صهیب ابوصهیب الصیرفی ابوشبیب
١٤٤- حکیم بن معاویة
١٤٥- حماد بن ابی‌سلیمان الأشعری
١٤٦- حماد بن ابی‌العطارد الطائی الکوفی
١٤٧- حماد بن بشر الطنافی الکوفی
١٤٨- حماد بن بشر اللحام
١٤٩- حماد بن راشد الأزدی البزاز ابوالعلاء الکوفی
١٥٠- حماد بن المغیرة
١٥١- حمران بن أعین الشیبانی
١٥٢- حمزة، ابوالحسین اللیثی داماد ابوحمزة الثمالی
١٥٣- حمزة بن حمران بن أعین
١٥٤- حمزة الطیار
١٥٥- حمزة بن عطا الکوفی
١٥٦- خازم الاشل الکوفی
١٥٧- خالد بن ابی‌کریمة
١٥٨- خالد بن أوفی ابوالربیع العنزی الشامی
١٥٩- خالد بن بکار ابوالعلاء الخفاف الکوفی
١٦٠- خالد بن طهمان الکوفی
١٦١-خیثمة بن عبدالرحمان الجعفی الکوفی ابو عبدالرحمان
١٦٢- داود الأبزاری
١٦٣- داود بن ابی‌هند القشیری السرخی
١٦٤- داود بن حبیب ابوغیلان الکوفی
١٦٥- داود بن الدجاجی الکوفی
١٦٦- داود بن زید الهمدانی الکوفی
١٦٧- دلهم بن صالح الکندی الکوفی
١٦٨- دینار ابوعمرو الأسدی الکوفی
١٦٩- ربیع بن صبیح
١٧٠- ربیع العبسی الکوفی
١٧١- ربیعة بن ابی عبدالرحمان، معروف به ربیعة الرأی
١٧٢- ربیعة بن ناجد بن کثیر ابوصادق الکوفی
١٧٣- رشید بن سعد المصری
١٧٤- رفید بن مصقلة العبدی الکوفی
١٧٥- رفید غلام بنو هبیرة
١٧٦- زایدة بن قدامه
١٧٧- زرارة بن اعین الشیبانی
١٧٨- زرین الأبزاری
١٧٩- زرین الأنماطی
١٨٠- زکریا برادر المستهل، معروف به ابویحیی
١٨١- زکریا بن عبدالله النقاض الکوفی
١٨٢- زهیر المدائنی
١٨٣- زیاد بن أبی‌الحلال
١٨٤- زیاد بن أبی‌زیاد المنقری التمیمی
١٨٥- زیاد الأحلام، غلامی کوفی
١٨٦- زیاد الأسود
١٨٧- زیاد بن الأسود النجار
١٨٨- زیاد بن سوقه البجلی الکوفی
١٨٩- زیاد بن صالح الهمدانی الکوفی
١٩٠- زیاد بن عیسی ابوعبیدة الحذاء
١٩١- زیاد المحاربی الکوفی
١٩٢- زیاد بن المنذر ابوالجارود الهمدانی العوفی الکوفی
١٩٣- زیاد غلام امام باقر علیه‌السلام
١٩٤- زیاد الهاشی
١٩٥- زید الآجری
١٩٦- زید بن علی بن الحسین علی بن ابی‌طالب(ع) (برادر امام باقر علیه‌السلام)
١٩٧- زید بن محمد بن یونس ابواسامة الشحام الکوفی
١٩٨- زید الهاشی
١٩٩- سالم بن ابی‌حفصة
٢٠٠- سالم الأشل
٢٠١- سالم الجعفی
٢٠٢- سالم المکی
٢٠٣- سدیف بن حکیم الصیرفی
٢٠٤- سعد بن أبی‌عمرو الجلاب
٢٠٥- سعد الحداد
٢٠٦- سعد بن الحسن الکندی
٢٠٧- سعد بن طریف
٢٠٨- سکین المعدنی
٢٠٩- سلام الجعفی
٢١٠- سلام بن سعد الأنصاری
٢١١- سلام بن المستنیر
٢١٢- سلم بن بشر
٢١٣- سلمان بن خالد طلحی قمی (شاعر)
٢١٤- سلمة بن الأهثم
٢١٥- سلمة بن قیس الهلالی
٢١٦- سلمة بن کهیل
٢١٧- سلمة بن محرز
٢١٨- سلیمان بن محرز
٢١٩- سلیمان بن مروان عجلی
٢٢٠- سلیمان، غلام طربال
٢٢١- سلیمان بن هارون العجلی
٢٢٢- سنان ابو عبدالله بن سنان
٢٢٣- سورة بن کلیب بن معاویة الاسدی
٢٢٤- شجرة، برادر بشیر النبال
٢٢٥- صالح بن سهل الهمدانی
٢٢٦- صالح بن عقبة
٢٢٧- صالح بن میثم الکوفی
٢٢٨- صامت
٢٢٩- صلت بن الحجاج
٢٣٠- ضریس
٢٣١- طاهر، غلام امام باقر (ع)
٢٣٢- طربال
٢٣٣- طلحة بن زید بتری
٢٣٤- ظریف بن ناصح
٢٣٥- عامر بن أبی‌الأحوص
٢٣٦- عباد بن صهیب
٢٣٧- عبدالجبار بن اعین الشیبانی، برادر زرارة بن اعین
٢٣٨- عبدالحمید بن عواض الطائی
٢٣٩- عبدالحمید الواسطی
٢٤٠- عبدالرحمان، معروف به ابوخینمة
٢٤١- عبدالرحمان بن أعین برادر زرارة
٢٤٢- عبدالرحمان بن سلیمان الأنصاری
٢٤٣- عبدالرحیم القصیر
٢٤٤- عبدالغفار بن القاسم الأنصاری، معروف به ابومریم
٢٤٥- عبدالله بن بکیر الهجری
٢٤٦- عبدالله بن الجارود
٢٤٧- عبدالله بن جریح
٢٤٨- عبدالله بن الحسن بن الحسن بن علی بن ابی‌طالب (ع)
٢٤٩- عبدالله بن زرعه
٢٥٠- عبدالله بن دینار
٢٥١- عبدالله بن سلیمان
٢٥٢- عبدالله بن شریک العامری
٢٥٣- عبدالله بن عجلان
٢٥٤- عبدالله بن عطاء المکی
٢٥٥- عبدالله بن عمرو
٢٥٦- عبدالله بن الغالب الأسدی (شاعر)
٢٥٧- عبدالله بن محمد الأسدی
٢٥٨- عبدالله بن محمد الجعفی
٢٥٩- عبدالله بن المختار
٢٦٠- عبدالله بن الولید الوصافی
٢٦١- عبدالمؤمن بن القاسم، برادر ابومریم الأنصاری
٢٦٢- عبدالملک بن اعین الشیبانی برادر زرارة
٢٦٣- عبدالکریم بن مهران
٢٦٤- عبدالواحد بن المختار الأنصاری
٢٦٥- عبیدالله بن محمد بن عمر بن أمیرالمؤمنین (ع)
٢٦٦- عبیدة الخثعمی
٢٦٧- عبیدة السکسکی
٢٦٨- عذافر بن عبدالله
٢٦٩- عطیة أخو عرام
٢٧٠- عطیة بن ذکوان
٢٧١- عطیة الکوفی
٢٧٢- عقبة بن بشیر الأسدی
٢٧٣- عقبة بن شعبة، معروف به ابوشبیة الأسدی
٢٧٤- عبة بن قیس مثیلة
٢٧٥- عکرمة، معروف به ابواسحاق
٢٧٦- العلاء بن الحسین
٢٧٧- العلاء بن عبدالکریم
٢٧٨- علباء بن دراع الاسدی
٢٧٩- علقمة بن محمد الحضرمی، برادر ابوبکر الحضرمی
٢٨٠- علی بن أبی‌المغیرة الزبیدی الأزرق
٢٨١- علی بن حنظلة العجلی
٢٨٢- علی بن رباط
٢٨٣- علی بن سعید بن بکیر
٢٨٤- علی بن عبدالعزیز
٢٨٥- علی بن عطیة
٢٨٦- علی بن میمون، معروف به ابوالحسن الصایغ
٢٨٧- عمار بن أبی‌الأحوص
٢٨٨- عمر بن علی بن الحسین بن علی بن ابی‌طالب (ع) أبوحفص الأشراف
٢٨٩- عمر بن شمر
٢٩٠- عمر بن حنظلة
٢٩١- عمر بن هلال
٢٩٢- عمران بن أبی‌خالد الفزاری
٢٩٣- عمران
٢٩٤- عمرو بن ابی‌بتان
٢٩٥- عمرو بن ثابت
٢٩٦- عمرو بن جمیع
٢٩٧- عمرو بن خالد
٢٩٨- عمرو بن خالد الواسطی
٢٩٩- عمرو بن دینار المکی
٣٠٠- عمرو بن رشید
٣٠١- عمرو بن سعید بن هلال الثقفی
٣٠٢- عمرو بن عبدالله الثقفی
٣٠٣- عمرو بن قیس الماصر
٣٠٤- عمرو بن معمر بن أبی‌وشیکة
٣٠٥- عمرو بن یحیی
٣٠٦- عنبسة بن بجاد
٣٠٧- عنبسة بن مصعب
٣٠٨- عیسی بن أبی‌منصور القرسی
٣٠٩- عیسی بن حمزة
٣١٠- عیسی بن اعین الشیبانی، برادر زرارة
٣١١- عیسی الطحان
٣١٢- عیسی بن عمر
٣١٣- غالب أبوهذیل (شاعر کوفی)
٣١٤- غالب جهنی
٣١٥- غیاث بن ابراهیم
٣١٦- فرات بن احنف
٣١٧- فضیل بن الزبیر الرسان
٣١٨- فضیل بن سعدان
٣١٩- فضیل بن شریح
٣٢٠- فضیل بن عثمان الأعور المرادی
٣٢١- فضیل بن غیاث
٣٢٢- فضیل بن میسرة
٣٢٣- فضیل بن یسار بصری
٣٢٤- فلیح بن أبی‌بکر الشیبانی
٣٢٥- قاسم بن عبدالملک
٣٢٦- قاسم بن محمد
٣٢٧- قدامة بن سعید بن ابی‌زائدة
٣٢٨- قیس بن الربیع
٣٢٩- قیس بن رمانة الأشعری
٣٣٠- کامل صاحب السابری
٣٣١- کامل بن العلاء
٣٣٢- کامل النجار
٣٣٣- کامل الوصافی
٣٣٤- کثیر بن اسماعیل (النواء)
٣٣٥- کمیت بن زید الأسدی
٣٣٦- کیسان بن کلیب
٣٣٧- کلیب بن معاویة الأسدی
٣٣٨- کلیب بن معاویة الصیداوی
٣٣٩- لیث بن أبی‌سلیم
٣٤٠- لیث بن البختری المرادی
٣٤١- مالک بن أعین الجهنی
٣٤٢- مالک بن عطیة
٣٤٣- محمد بن أبی‌حمزة
٣٤٤- محمد بن أبی‌سارة
٣٤٥- محمد بن أبی‌منصور
٣٤٦- محمد بن اسحاق المدنی
٣٤٧- محمد بن أسلم الجبلی
٣٤٨- محمد بن حمید
٣٤٩- محمد بن رستم
٣٥٠- محمد بن زید
٥١- محمد بن السایب الکلبی
٣٥٢- محمد بن سعید بن غزوان
٣٥٣- محمد بن سلیمان القرا
٣٥٤- محمد بن شر الحضرمی
٣٥٥- محمد الطیار غلام فزارة
٣٥٦- محمد بن عجلان
٣٥٧- محمد بن عجلان المدنی
٣٥٨- محمد بن قیس الانصاری
٣٥٩- محمد بن مروان البصری
٣٦٠- محمد بن مروان الکلبی
٣٦١- محمد بن مسعود
٣٦٢- محمد بن مسلم الثقفی الطحان الطائفی
٣٦٣- محمد بن علی الحلبی
٣٦٤- محمد بن الفضل الهاشمی
٣٦٥- محمد بن یزید
٣٦٦- محمد بن الیسع بن حمزة القمی
٣٦٧- مستهل بن عطاء الکوفی
٣٦٨- مسعدة بن زیاد
٣٦٩- مسعدة بن صدقة
٣٧٠- مسکین
٣٧١- مسکین بن عبدالله
٣٧٢- مسمع کردین، معروف به ابویسار
٣٧٣- معروف بن خربوذ المکی
٣٧٤- معمر بن رشید
٣٧٥- معمر بن عطاء
٣٧٦- معمر بن یحیی بن بسام دجاجی
٣٧٧- المفضل بن ابی‌قرة
٣٧٨- المفضل بن زید
٣٧٩- المفضل بن قیس بن رمانة
٣٨٠- المفضل بن مزید
٣٨١- مقاتل بن سلیمان
٣٨٢- مقرن السراج
٣٨٣- منهال بن عمرو الأسدی
٣٨٤- منصور بن الولید الصیقل
٣٨٥- منصور بن حازم
٣٨٦- منذر بن أبی‌طریفة
٣٨٧- منصور بن المعتمر
٣٨٨- معاذ بن مسلم الهراء
٣٨٩- موسی أبوالحسن الأشعری
٣٩٠- موسی بن اشیم
٣٩١- موسی التمار
٣٩٢- موسی بن خلیفة
٣٩٣- موسی الخیاط
٣٩٤- موسی بن زیاد
٣٩٥- مهزم الأسدی
٣٩٦- میسر بن عبدالعزیز النخعی المدائنی
٣٩٧- میمون البان
٣٩٨- میمون القداح غلام بنی محزوم
٣٩٩- ناحیة بن أبی‌عماره
٤٠٠- نجم بن الحطیم (أبوحطیم العبدی)
٤٠١- نجم الطائی
٤٠٢- نجیح بن مسلم
٤٠٣- نصر بن مزاحم
٤٠٤- نضر بن قرواش الخزاعی
٤٠٥- نعمان الأحمسی
٤٠٦- وردان أبوخالد الکابلی الأصغر
٤٠٧- ورد بن زید الأسدی، برادر کمیت بن زید
٤٠٨- ولید بن بشیر
٤٠٩- ولید بن عروة الهجری
٤١٠- ولید بن القاسم
٤١١- هارون الجبلی
٤١٢- هارون بن حمزة الغنوی
٤١٣- هاشم بن أبی‌هاشم
٤١٤- هاشم الرمانی
٤١٥- هلقام
٤١٦- هیثم النهدی، ابن أبی‌مسروق
٤١٧- یحیی بن أبی‌العلاء الرازی
٤١٨- یحیی بن أبی‌القاسم، معروف به ابوبصیر
٤١٩- یحیی بن السابق
٤٢٠- یحیی بن القاسم الحذاء
٤٢١- یزید، معروف به ابوخالد الکناسی
٤٢٢- یزید بن زیاد الکوفی
٤٢٣- یزید بن عبدالملک الجعفی
٤٢٤- یزید بن عبدالملک النوفلی
٤٢٥- یزید بن محمد النیسابوری
٤٢٦- یزید، غلام حکم بن أبی‌الصلت الثقفی
٤٢٧- یعقوب بن شعیب الأزرق
٤٢٨- یعقوب بن شعیب بن میثم الأسدی
٤٢٩- یعقوب بن یونس پدر یونس بن یعقوب
٤٣٠- یونس بن أبی‌یعقوب
٤٣١- یوسف بن الحارث
٤٣٢- یونس بن خال أبی‌المستهل
٤٣٣- یونس بن جناب
٤٣٤- یونس بن المغیرة
باب الکنی
(شاگردان امام باقر (ع) که نامشان با کنیه ثبت شده است)
٤٣٥- ابوالبلاد
٤٣٦- ابوبشر
٤٣٧- ابوحارم
٤٣٨- ابوجعفر المدائنی
٤٣٩- ابوالحجاج
٤٤٠- ابوحسان الانماطی
٤٤١- ابوحسان العجلی
٤٤٢- ابوخالد الفزاری
٤٤٣- ابوشبیة الفزاری
٤٤٤- ابوالصحاری
٤٤٥- ابوصامت الحلوانی
٤٤٦- ابوالعلاء الخفاف
٤٤٧- ابوعروة الانصاری
٤٤٨- ابوعمار
٤٤٩- ابوعمر البزار
٤٥٠- ابوعیینة
٤٥١- ابولبید الهجری
٤٥٢- ابوالمأمون
٤٥٣- ابومحمد
٤٥٤- ابومخلد الخیاط
٤٥٥- ابومرهف
٤٥٦- ابومسکین السمان
٤٥٧- ابوموسی
٤٥٨- ابوالنعمان العجلی
٤٥٩- ابوهارون
٤٦٠- ابوهارون المکفوف
٤٦١- ابوهراسه
٤٦٢- ابوالورد
زنانی که از مکتب امام باقر (ع) بهره جسته‌اند.
١- حبابة الوالبیة
٢- خدیجه دختر محمد بن علی بن الحسین (ع)
لازم به یادآوری دوباره است که این نوشته در صدد بر شمردن نام تمامی شاگردان امام باقر (ع) نمی‌باشد بلکه آنچه یاد گردید، به عنوان نمونه از دو کتاب رجالی رجال شیخ طوسی و جامع الرواة استفاده شده است.
اصحابی که فقط از جانب شیعه توثیق شده‌اند
١- اسماعیل بن الفضل. جامع الرواة ١ / ١٠٠؛ رجال طوسی ١٠٤؛ تنقیح المقال ١ / ١٤١؛ اختیار معرفة الرجال ٢١٨.
٢- برید بن معاویة.جامع الرواة ١ / ١١٧؛ تنقیح المقال ١ / ١٦٤.
٣- بکیر بن اعین. جامع الرواة ١ / ١٢٩؛ تنقیح المقال ١ / ١٨١.
٤- ثابت بن دینار، ابوحمزة الثمالی. جامع الرواه ١ / ١٣٤؛ رجال طوسی ٨٤؛ تنقیح المقال ١ / ١٩٠.
٥- جابر بن عبدالله الانصاری. جامع الرواة ١ / ١٤٣؛ تنقیح المقال ١ / ٢٠٠.
٦- جابر بن یزید جعفی. جامع الرواة ١ / ١٤٤؛ تنقیح المقال ١ / ٢٠١.
٧- حمران بن اعین. جامع الرواة ١ / ٢٧٨؛ تنقیح المقال ١ / ٢٧١.
٨- زرارة بن اعین. جامع الرواة ١ / ٣٢٤؛ رجال طوسی ١٢٣؛ تنقیح المقال ٤٤٥.
٩- زید بن علی بن الحسین (ع). جامع الرواة ١ / ٣٤٣؛ تنقیح المقال ١ / ٤٧٠.
١٠- علباء بن ذراع الأسدی. جامع الرواة ١ / ٥٤٥؛ تنقیح المقال ٢ / ٢٥٨.
١١- فضیل بن یسار. جامع الرواة ٢ / ١١؛ رجال طوسی ١٢٣؛ تنقیح المقال ٣ / ١٩.
١٢- محمد بن مسلم بن ریاح. جامع الرواة ٢ / ١٩٣؛ تنقیح المقال ٣ / ١٨٥-١٨٤.
١٣- معروف بن خربوذ. تنقیح المقال ٣ / ٢٢٨.
١٤- میسر بن عبدالعزیز. جامع الرواة ٢ / ٢٨٤؛ تنقیح المقال ٣ / ٢٦٤.
کسانی که از سوی شیعه به عنوان «حسن» شناخته شده‌اند.
١- ابوالفضل سدیر بن حکیم. تنقیح المقال ٢ / ٩.
٢- ثویر بن ابی‌فاخته. تنقیح المقال ١ / ١٩٨.
٣- حجاج بن ارطا. تنقیح المقال ١ / ٢٥٤.
٤- عبدالله بن عجلان. تنقیح المقال ٢ / ١٩٧.
٥- عبدالله بن عطا. تنقیح المقال ٢ / ١٩٨.
٦- عبدالسلام بن عبدالرحمان. تنقیح المقال ٢ / ١٥٢.
٧- عبدالملک بن عطاء. تنقیح المقال ٢ / ٢٣٠.
٨- مالک بن اعین الجهنی. تنقیح المقال ٢ / ٤٦، پیوست جلد ٢.
٩- ناجیة بن عمارة الصیداوی. تنقیح المقال ٣ / ٢٦٥.
افرادی که از جانب شیعه و اهل سنت توثیق شده‌اند.
١- ابان بن تغلب. جامع الرواة ١ / ٩؛ تنقیح المقال ١ / ٥؛ تهذیب التهذیب ٩٤-٩٣.
٢- سلیمان بن مهران الأسدی. تنقیح المقال ٢ / ٦٥؛ تهذیب التهذیب ٤ / ٢٢٢-٢٢١.
٣- عبدالملک بن عبدالعزیز بن جریح. جامع الرواة ١ / ٥٢٠؛ تهذیب التهذیب ٦ / ٢٥٦-٢٠٤.
٤- عبدالله بن شریک العامری. تنقیح المقال ٢ / ١٩٨؛ تهذیب التهذیب ٥ / ٢٥٣-٢٥٢.
٥- قاسم بن محمد. جامع الرواة ٢ / ١٩؛ تنقیح المقال ٣ / ٢٣؛ تهذیب التهذیب ٨ / ٣٣٥-٣٣٣.
٦- عبدالملک بن اعین الشیبانی. تنقیح المقال ٢ / ٢٢٨؛ تهذیب التهذیب ٦ / ٣٨٦-٣٨٥.
شاگردان امام باقر (ع) که فقط از سوی اهل سنت توثیق شده‌اند.
١- حکم بن عتیبة ابومحمد الکوفی الکندی. تهذیب التهذیب ٢ / ٤٣٣-٤٣٢.
٢- ربیعة بن ابی عبدالرحمان، معروف بربیعة الرای. تهذیب التهذیب ٣ / ٢٥٩-٢٥٨.
٣- عبدالله بن عطاء المکی. تهذیب التهذیب ٥ / ٣٢٣-٣٢٢.
٤- عمرو بن دینار المکی أحد أئمة التابعین. تهذیب التهذیب ٨ / ٣٠-٢٨.
کثیر بن اسماعیل (کثیر النواء). تهذیب التهذیب ٨ / ٤١١.
٦- موسی بن ابی‌عیسی الحناط. تهذیب التهذیب ١٠ / ٣٦٦ - ٣٦٥.