تعزير و گستره آن

پيشگفتار

مقدّمه

فصل اوّل تعزير در نگاه لغتشناسان

1- راغب اصفهانى

2- ابن منظور اندلسى

3- ابن اثير

6- ابن فارس

7- صاحب كتاب قاموس

4- ابو عبد الرحمن الخليل

5- ابن حماد الجوهرى

8- علّامه طريحى

9- علّامه مصطفوى

10- جعفر شريعتمدارى تنظيمگر شرح و تفسير لغات قرآن

مستفاد از كلمات دهگانه

فصل دوم تعزير از ديدگاه فقهاى بزرگ

استعمال تعزير در معناى لغوى

1- مرحوم شيخ طوسى

4- محقّق حلّى

5- مرحوم فاضل اصفهانى

6- صاحب جواهر

2- ابن زهره

3- ابن ادريس

9- ابن قدامه

10- جزيرى

7- مير سيد على در «رياض المسائل»

8- شهيد ثانى

فصل سوم نقاط اختلاف تعزير با حدود اسلامى

ده تفاوت از نگاه شهيد اوّل

مناقشاتى بر كلام ايشان

ادلّه وجوب تعزير

1- ادلّه وجوب امر به معروف و نهى از منكر

توضيح بيشتر

الف) مرحله درونى و انكار باطنى

ب) مرحله برونى و اعتراض گفتارى

ج) مرحله عملى و فعلى

تفسيرى ديگر از شيخ طوسى پيرامون مرحله سوم

تعزير ضامن اجراى قوانين

2- روايات عامّى كه هر تخلّفى را موجب مجازات مىداند

فصل چهارم دايره تعزير، يا گناهانى كه مشمول تعزير است

الف) داود بن فرقد امام صادق ع

ب) امام صادق عليه السّلام خطاب به عمرو بن قيس

روايت «من الحدود ثلث جلد »

2- تازيانه خوردن قصّهگوى در مسجد به دست امير المؤمنين ع

3- تعزير براى همبسترى در ماه رمضان

4- همبسترى در روزه

5- حكم توهين و قذف

6- تعزير هجوكننده به دست على ع

7- تعزير مدعى خواب ديدن مادر خصم

3- استقراء نصوص خاصّه

1- تعزير مستمنى به دست امير المؤمنين ع

8- تعزير همبسترى كننده به اشتباه

9- تعزير اختيار كننده زنى از اهل كتاب

10- تعزير خفتگان در يك رختخواب

سؤال آيا ترك كنندگان واجبات نيز تعزير مىشوند؟

آيا تعزير اختصاص به گناهان كبيره دارد؟

دلايل صاحب جواهر بر انحصار تعزير به كبائر

11- تعزير دزدى كننده آشكارا

12- تعزير شهادتدهندگان به دروغ

دلايل ابن زهره و پيروانش بر گسترش تعزير

نكتهاى تازه و اشكالى جديد در اختصاص تعزير به غير احكام حكومتى

فصل پنجم تعزير منحصر به ضرب نيست!

منشأ تخصيص تعزير به تازيانه

سه گروه روايت

گروه اوّل رواياتى كه تعزير را كمتر از حد مىداند

گروه دوم رواياتى كه عدد خاصّى معيّن كرده است

گروه سوم رواياتى كه از تعزير به كلماتى مانند «ضرب»، «جلد» و «سوط» تعبير كرده است

نقد و بررسى روايات

قراين هفتگانه بر عدم انحصار تعزير به ضرب

قرينه اوّل كلمات اهل لغت

قرينه دوم كلمات فقهاى شيعه و اهل سنّت

قرينه سوم رواياتى كه از تعزير تعبير به عقوبت كرده است

قرينه چهارم رواياتى كه از تعزير تعبير به تأديب كرده است

قرينه پنجم رواياتى كه تعزيرات غير بدنى را مطرح كرده است

الف) حبس تعزيرى

ب) آلوده نمودن بدن و لباس!

ج) تعزير مالى

د) نهى، يكى از مراتب تعزير است

ه) اعلام جرم گناهكار براى مردم

قرينه ششم تمسّك به قياس منصوص العلّة

قرينه هفتم عناوين ثانويّه

چند يادآورى

الف) مصاديق تعزير

ج) متخلّفان از جنگ تبوك

ب) تعزير مستقل و تعزير تلفيقى

فصل ششم مقدار تعزير و معنى تخيير حاكم شرع

سخنان بزرگان فقها و نظريّات دهگانه

1- 2- مرحوم محقّق حلّى

3- محقّق حلّى

4- ابن حمزه از فقهاى قدما

5- آية اللّه خوئى

6- ابن ادريس

7- مرحوم شيخ طوسى به نقل از شافعى

8- از ابن ابى ليلى، و ابو يوسف

9- از مالك و اوزاعى

10- ابو الصلاح حلبى

خلاصه نظريّات دهگانه

احاديث و روايات پيرامون مقدار تعزير

گروه اوّل مقدار آن در اختيار حاكم شرع است

گروه دوم مقدار آن كمتر از حدّ شرعى است

گروه سوم مطلق تعزيرات محدود است

گروه چهارم براى برخى از تعزيرات عدد تعيين شده است

سنجش گروههاى چهارگانه روايات

طرق جمع بين روايات

احتمالات سهگانه در مورد گروه چهارم

اوّل ما دون الحد بودن حد و تعيين آن توسّط حاكم

دوم مواردى كه در گروه چهارم مقدار آن تعيين شده، قانون كلّى نيست

سوم برشمردن روايات از قبيل احكام حكومتى و قابل تغيير دانستن آن با تغيير زمان و مكان

و امّا گروه سوم، از سه جهت قابل عمل نمىباشد

منظور از «ما دون الحد» چيست؟

الف) «ال» در كلمه مذكور «جنسيّه» و براى «استغراق» است

ب) «ال» براى «جنس» به معنى «صرف الوجود» است

ج) احتمال سوم آن كه «ال» براى «عهد» است، و تعزير كمتر از آن حدّ معهود مىباشد

مشكل صحيحه حمّاد

نكتهها

نكته اوّل معنى تخيير حاكم شرع

نكته دوم وحدت رويّه

نكته سوم تعزيرات تعليقى

تشويق و تنبيه!

فصل هفتم طرق اثبات موضوع تعزير

الف) يك بار اقرار كافى نيست

ب) يك بار اقرار كافى است

مستندات و ادلّه مسأله

اقرار العقلاء على انفسهم جائز

سخن پيامبر در پاسخ زنى كه به كنيزش نسبت زنا داد

فصل هشتم محدوده عفو حاكم شرع در تعزيرات

كلمات فقها

قائلين به تفصيل بين حقوق اللّه و حقوق النّاس

1- صاحب رياض

2- فاضل اصفهانى

ادلّه قائلين به تفصيل بين حقوق اللّه و حقوق النّاس

ادلّه قائلين به عدم تفصيل بين حقوق اللّه و حقوق النّاس

نقد و بررسى حديث

دليل بر تفصيل بين اقرار و غير آن

فصل نهم آيا آخرين مرحله تعزير اعدام است؟

كلمات فقها

1- صاحب جواهر

2- ابن حمزه

3- علّامه حلّى

4- ابن ادريس

نقد و بررسى

فصل دهم فلسفه تعزيرات

فصل يازدهم تأديب كودكان و نوجوانان

محورهاى چهارگانه بحث

محور اوّل مشروعيّت تأديب

كلمات فقها

1- مرحوم محقّق

2- مرحوم صاحب رياض

3- امام خمينى

4- ابن قدامه

ادلّه مشروعيّت تأديب

1- اطلاقات روايات تأديب

2- احاديث و روايات

3- سيره عقلا و متشرّعه

نكته مردم در اين مسأله بر سه دستهاند

محور دوم مقدار مجازات

1- روايات دال بر 5 يا 6 تازيانه

2- رواياتى دال بر سه تازيانه

3- روايات دال بر كمتر از ده عدد

روايات مؤيّد عدم تعيين عدد

محور سوم مجرى تأديب كيست؟

محور چهارم ضمان تأديب و اجراى تعزير

كلمات فقها

1- قال ابن قدامة

2- صاحب جواهر

ادلّه طرفداران و مخالفان ضمان

فصل دوازدهم پاسخ به پرسشها

الف) انواع تعزير

ب) برخى از گناهانى كه تعزير دارد

ج) مقدار تعزير

د) عوامل تخفيف يا تشديد مجازاتها

ه) مجرى تعزير

و) تأديب

ز) فلسفه مجازات

ح) تداخل مجازاتهاى تعزيرى

ط) جريان قاعده درء در تعزيرات

تعزير و گستره آن - مكارم شيرازى، ناصر - الصفحة ١١ - پيشگفتار

پيشگفتار

بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ*

يكى از آثار با ارزش انقلاب اسلامى اجراى احكام فراموش شده اسلام بود. احكامى كه حتّى در حوزه‌هاى علمى دينى، به علّت عدم كاربردى بودن آن، مورد استقبال قرار نمى‌گرفت، و رفته رفته جزء مباحث متروك قلمداد مى‌شد!

حدود و تعزيرات، و به عبارت جامع‌تر مجازاتهاى اسلامى، از جمله اين مباحث بود، كه در فضاى بعد از پيروزى انقلاب، جان تازه‌اى گرفت، و به خاطر نياز جامعه از فراموش خانه پا به عرصه حيات و زندگى نهاد.

با اجراى مجازاتهاى اسلامى، و لمس اثرات مثبت آن در جامعه، همه روزه سؤالات تازه و مباحث جديدى پيرامون آن مطرح مى‌شد، كه در حوزه‌هاى علميّه به بحث و تحقيق گذاشته مى‌شد.

كتابى كه در پيش رو داريد حاصل تحقيقات عميق و گسترده پيرامون يكى از اساسى‌ترين سؤالات در مورد تعزيرات اسلامى، يعنى محدوده و گستره آن، مى‌باشد، كه توسّط مرجع عاليقدر جهان تشيّع حضرت آية اللَّه العظمى مكارم شيرازى مدّ ظلّه العالى در سال تحصيلى ٧٤- ٧٣ ه- ش در