اعتقادى برخورد افكار و بينشهاى گوناگون با يكديگر، نسبت به ديگر موضوعات، بازار گرمترى داشت. منشأ پيدايش اين تحول تحوّل فرهنگى، شرايط سياسى- اجتماعى جامعه اسلامى، بويژه در سطح دستگاه رهبرى بود. گرايش حكمرانان عباسى اين دوره به مباحث علمى و فرهنگى، باز شدن دروازه‌هاى علوم فلسفه و كلامِ ملّتهاى بيگانه بر روى مسلمانان و ترجمه بسيارى ازكتابهاى علمى آنان به زبان عربى، راه يافتن دو تن از امامان شيعه- امام رضا و امام جواد عليهما السلام- به دستگاه خلافت و فراهم آمدن موقعيّت استثنايى براى بحث و مناظره با دانشمندان، سران مكتبها و گروههاى مختلف، از مهمترين عوامل پيدايش اين شرايط بود.
ظهور چهره‌هاى برجسته علمى در زمينه‌هاى مختلف علوم عقلى و نقلى در اين دوره نشانه بارز ديگر ى بر گستردگى سفره دانش بشرى در اين مقطع زمانى است. از جمله اين دانشمندان مى‌توان افراد ذيل را نام برد.
احمد بن حنبل، متوفّاى ٢٤١ هجرى قمرى، نويسندگان صحاح ستّه: بخارى، متوفاى ٢٥٦؛ مسلم، متوفاى ٢٦١؛ ابوداوود سجستانى، متوفاى ٢٧٥؛ ابوعيسى ترمذى، متوفاى ٢٧٨؛ ابوعبداللَّه ماجه، متوفاى ٢٧٥ و احمد نسايى، متوفاى ٣٠٣ هجرى قمرى، در زمينه علوم حديث و فقه.
ابوهذيل، متوفاى ٢٣٥؛ ابواسحاق (ابراهيم بن سيّار)، متوفاى ٢٣١ و ابوعمر و بن بحر جاحظ، متوفاى ٢٥٥ در زمينه علم كلام.
يحيى بن‌ تاريخ زندگانى امام هادى(ع) ٢٣٢ * غلات ص : ٢٣١ ماسِوَيْه، متوفاى ٢٤٢؛ بُخْتِيَشُوع، متوفاى ٢٥٦ و حُنَيْنِ بن اسحاق، متوفاى ٢٦٠ در دانش پزشكى.
ابن واضح (معروف به يعقوبى)، متوفاى ٢٨٢؛ ابن قتيبه دينورى، متوفاى ٢٧٦ و بلاذرى، متوفاى ٢٧٩ در تاريخ. «١» در چنين جوّى، اصطكاك افكار و اختلاف بينشها با يكديگر، امرى طبيعى و