تعاليم قرآن (ج2) - جمعی از نویسندگان - الصفحة ١١٤

بصيرت انسان به خويشتن‌ بَلِ الْانْسانُ عَلى نَفْسِهِ بَصيرَةٌ وَ لَوْ الْقى مَعاذيرَهُ «١» بلكه انسان، خود بر (نيك و بد) خويش آگاه است، هر چند (براى خود) عذرهايى بتراشد.
قرآن در آيات فراوانى به بيان حالات، روحيات و رفتار انسانها پرداخته است. از جمله مى‌فرمايد:
انسان بسيار ستمگر و قدرناشناس است. «٢» هر گاه به انسان نعمتى دهيم، روى بگرداند و به تكبّر، گردن افرازد. «٣» در اين آيه نيز علم انسان به خويشتن مورد تأكيد واقع شده است. اين آيه و آيات مشابه ديگر ناظر به همه انسانهاست، چه انسانهاى خوب و چه انسانهاى بد. همه انسانها بر نفس خويش، حالات و روحيات، نيّات و انگيزه‌هاى خويش آگاهند و خود را بهتر از هر كس مى‌شناسند. اين علم و آگاهى، ذاتى و فطرى است. انسانهاى باتقوا به اين علم و آگاهى اعتراف كرده و مى‌گويند:
انَا اعْلَمُ بِنَفْسى مِنْ غَيْرى‌ وَ رَبى اعْلَمُ بى‌ مِنى بِنَفْسى. «٤» من به خودم از هر كس آگاه‌ترم و خداوند به من از خودم آگاهتر.
انسانهاى گناهكار و گمراه، در مقام انكار اين آگاهى برآمده و به عذرتراشى مى‌پردازند، در حالى كه خود به انكار و موجّه نبودن عذرهاى خويش واقفند.
علم به نفس واعمال خويشتن، يكى از مواهب بزرگ خداوند به انسان است و با تكيه بر همين علم است كه علماى اخلاق توصيه مى‌كنند، آخر روز، انسان با خويش خلوت كند و به حساب اعمال خود برسد و خوب و بد آنها را محاسبه كند، چون در تنهايى، ديگر نيازى به عذرتراشى نيست و او رها از عذرها به واقعيت و انگيزه‌هاى اعمال‌