قاعده لاضرر - حسينى طهرانى، سید محمد محسن - الصفحة ٢٣٧ - ساِیر معانِی باب مفاعله

درس هجدهم:

معناِی لفظِی ضرر و ضرار (٢)

بسم الله الرّحمٰن الرّحِیم

ساِیر معانِی باب مفاعله

بحث راجع به مفاد ضرر و ضرار بود. عرض شد که در کتب لغت مثل لسان العرب و غِیره، ضرّ و أضرّ و ضارّ را به ِیک معنا گرفته‌اند. البته متناسب با قاعدۀ لا ضرر و لا ضرار، بعضِی از لغوِیِین ضرّ را به معناِی ضرر به ِیک فرد و تعدِی از واحد، و ضارّ و ضرار را به معناِی ضرر طرفِینِی تلقِی کرده‌اند.[١] البتّه گفته‌اند که باب مفاعله مانند باب تفاعل براِی مشارکت مِی‌آِید، ولکن در باب تفاعل جنبۀ فاعلِی طرفِین مطرح است، مانند تضارب زِیدٌ و عمرٌ، ولِی در باب مفاعله جنبۀ فاعلِی و مفعولِی مطرح است، مانند ضارب زِیدٌ عمرًا.[٢]

بعضِی‌ها مسئلۀ مشارکت را منفِی دانسته‌اند و آن را مربوط به بعضِی از موارد استعمال باب مفاعله دانسته‌اند؛[٣] ولِی همان‌طورِی‌که عرض کردِیم، اِین باب در بسِیارِی از موارد، مانند سافَرَ, باعَدَ, خالَفَ، عاقَبَ, عاقَبتُ اللُّصّ و امثال‌ذلک دلالت بر مفاعله و مشارکت طرفِین نمِی‌کند. از اِین نقطه‌نظر در اِینجا مفاعله نمِی‌تواند به معناِی مشارکت در ضرار لحاظ شده باشد.

[١]. رجوع شود به النهاِیة فِی غرِیب الحدِیث و الأثر، ج ٣، ص ٨١؛ المحِیط فِی اللغة، ج ٧، ص ٤٢٩؛ لسان العرب، ج ٤، ص ٤٨٢؛ مجمع البحرِین، ج ٣، ص ٣٧٣؛ تاج العروس، ج ٧، ص ١٢٢.

[٢]. الکافِیة و الشافِیة، ابن‌حاجب، ص ٦٣؛ شرح شافِیة ابن‌حاجب، استرآبادِی، ج ١، ص ١٠٠.

[٣]. شرح التسهِیل، ناظر الجِیش، ج ٨، ص ٣٧٥٤ ـ ٣٧٥٨.