جامعه هميشه در آرامش و انتظام سازمان‌ها، نهادها و افراد قرار ندارد، بلكه در درون هر جامعه‌اى تضادها و كشمكش‌هايى به چشم مى‌خورد. اعضاى جامعه با باورها، نگرش‌ها و فرهنگ‌هاى متفاوت با هنجارهاى رايج جامعه برخورد مى‌كنند؛ برخى از آنان با ارزش‌ها و هنجارها همنوايى نشان مى‌دهند و در اين صورت تعارض و تضادى پيش نخواهد آمد، اما در پاره‌اى از اوقات، عضو جامعه هنجارهاى جامعه را در تضادّ با باورها و احساسات و نگرش‌هاى خود تلقى مى‌كند، كه در اين صورت تضادّ و ناسازگارى پديد خواهد آمد.

در عصر غيبت، ناهنجارى‌هاى بسيارى در جامعه ايجاد مى‌شود كه با اعتقادات فرد منتظر در تضاد جدى قرار دارد. برخى از ناهنجارى‌ها عبارتند از:

وجود استبداد در جامعه، گسترش فساد اخلاقى، شيوع ظلم و ستم، جنگ و فتنه، ناامنى، هرج و مرج و بى‌نظمى، عدم ارتباط صميمى ميان مسلمانان، تظاهر به دين‌دارى و دين‌فروشى و افزايش فقر و گرسنگى. اينك به برخى از بيمارى‌هاى جامعه آن عصر اشاره مى‌گردد.

رسول گرامى اسلام (ص) فرمودند: «در آخرالزمان بلاى شديدى كه سخت‌تر از آن شنيده نشده باشد، از سوى فرمانروايان اسلامى بر امّت من وارد خواهد شد، به گونه‌اى كه وسعت زمين بر آنان تنگ خواهد گشت و زمين از بيداد و ستم لبريز گردد، چندان كه مؤمن پناهگاهى براى رهايى از ستم نمى‌يابد.»[١]

پيامبر اسلام (ص) مى‌فرمايد: «سوگند به آنكه جان محمد (ص) در دست اوست اين امت از بين نمى‌روند تا آنكه مرد بر سر راه زنان مى‌ايستد و چون شير درنده‌اى به آنان تجاوز مى‌كند. بهترين آن مردم كسى است كه مى‌گويد: اى كاش او را پشت ديوار پنهان مى‌كردى و در ملأ عام اين عمل را انجام نمى‌دادى».[٢]

رسول خدا (ص) فرمود: «ظهور مهدى (ع) هنگامى خواهد بود كه دنيا آشفته و آكنده از هرج و مرج گردد و گروهى به گروه ديگر يورش برند. نه بزرگ به كوچك رحم كند و نه نيرومند به ضعيف ترحم نمايد. در چنين هنگامى خداوند به او اجازه قيام مى‌دهد.»[٣]

موارد بسيار ديگرى نيز وجود دارد كه در روايات اسلامى به تفصيل بيان شده است. در چنين وضعيتى انسانى كه در انتظار مهدى آل محمد (ص) به سر مى‌برد و آرزوى ديدار و حكومت او را در دل مى‌پروراند، به اين‌گونه ناهنجارى‌ها اعتراض مى‌كند و با آنها به ستيز مشغول مى‌شود. انسان منتظر در مقابل چنين ناهنجارى‌ها و كجروى‌هاى اجتماعى هرگز سكوت نخواهد كرد، زيرا سكوت به معناى رضايت يا بى‌تفاوتى نسبت به وضع موجود است؛ او از درون و برون با چنين انحرافات اجتماعى به شدت در حال ستيز و تضادّ به سر مى‌برد.

كنترل اجتماعى بر ناهنجارى‌هاى اجتماعى‌

در اين مرحله، انسان منتظر با آگاهى از ناهنجارى‌هاى اجتماعى در تلاش براى كنترل اوضاع اجتماعى و كاهش و ريشه‌كن كردن فساد و كجروى بر مى‌آيد. جامعه‌شناسان، كنترل يا نظارت اجتماعى را فرايندى مى‌دانند كه از طريق آن در يك گروه يا جامعه نحوه همسازى با هنجارها و الگوهاى رفتارى استنتاج مى‌شود.[٤] هر انسانى داراى مسئوليت است و اولين ناظر رفتار شخصيت وجدان اخلاقى اوست، ولى چون انسان‌ها در ميان ساير همنوعان خود زندگى مى‌كنند، زير نظر خانواده، محله، دوستان، همكاران و سازمان‌هاى رسمى و قضايى قرار دارند. البته روشن است دو مكانيسم رسمى و غيررسمى جامعه بر رفتارها و هنجارها نظارت مى‌كند.

انسان منتظر وظيفه خود مى‌داند كه بر هنجارهاى اجتماعى نظارت كند و نگذارد هنجارها و معيارهاى زندگى تغيير كند. اين مكانيسم كنترلى به صورت نصح، خيرخواهى، امر به معروف و نهى از منكر، شكل اجرايى به خود مى‌گيرد. قرآن كريم در مورد نظارت اجتماعى بر هنجارهاى جامعه مى‌فرمايد:

«وَلْتَكُنْ مِنْكُمْ أُمَّةٌ يَدْعُونَ إِلَى الْخَيْرِ وَ يَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَ يَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ وَ أُولئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ‌[٥]؛ بايد كه از ميان شما گروهى باشند كه به خير دعوت كنند و امر به معروف و نهى از منكر كنند. اينان رستگارانند.»

روشن است كه ضرورت كنترل اجتماعى براى حفظ ارزش‌ها و هنجارها در جامعه، امرى عقلى بوده و شرع مقدس نيز آن را مورد تأكيد قرار داده است. امام باقر (ع) در مورد كاركردهاى اجتماعى امر به معروف و