اشاره: به رغم گذشت قرن‌ها از آغاز غيبت امام زمان (ع)، بايد اذعان داشت كه هنوز همه ابعاد اين موضوع بر ما روشن نشده و بسيارى از پرسش‌هاى مطرح در اين زمينه، پاسخ‌هاى درخورى نيافته‌اند. از اين‌رو مى‌توان گفت كه بحث از غيبت، همچنان نياز روز جامعه ماست و با پرداختن مناسب به اين بحث مى‌توان به راه‌كارهايى براى چگونگى سامان دادن زندگى فردى و اجتماعى در دوران غيبت و چگونگى پايان دادن به اين دوران دست يافت. با توجّه به اين ضرورت‌ها، به سراغ تعدادى از دانشوران حوزه رفتيم و از آنها خواستيم به اين پرسش‌ها پاسخ بدهند. حاصل اين پرسش و پاسخ اقتراحى شد كه اكنون خدمت شما عرضه شده است. عزيزانى كه در اين اقتراح شركت كرده‌اند، عبارتند از: حجج الاسلام و المسلمين آقايان سيد محمود بحرالعلوم ميردامادى، على رهبر، مهدى طائب، على اكبر مهدى پور و جعفر ناصرى.

معنا و مفهوم غيبت‌

به نظر مى‌رسيد پيش از هر چيز ضرورى است كه معنا و مفهوم «غيبت» مشخّص شود؛ از همين رو نظر حاضران در اقتراح را در اين باره جويا شديم. حجّت الاسلام رهبر به عنوان نخستين پاسخگوى پرسش، به بيان دو ديدگاه در دسترس نبودن و ناشناس نبودن امام زمان (ع) پرداخت. وى بدون نام بردن از گوينده ديدگاه اوّل، رويكرد او را توضيح داده و پس از آن، با بيان روايات و مستندات خود، ديدگاه دوم يعنى ناشناس بودن امام زمان (ع) را برمى‌گزيند.

حجّت الاسلام على رهبر: دو تفسير در مورد غيبت در لسان روايات آمده است: تفسير اوّل اينكه امام زمان (ع) در دسترس مردم نيست. يكى از بزرگان اخلاقى ما در يك سخنرانى فرمودند كه حتّى بعيد نيست آقا در يك نقطه دوردست زمين باشند. البتّه به عنوان يك احتمال با اين قضيه برخورد مى‌كردند. اين در دسترس مردم نبودن يا به اين صورت است كه آن حضرت در نقطه‌اى در بيابان‌هاى دوردست يا منطقه‌اى كه مردم به راحتى نمى‌توانند به آن دسترسى داشته باشند، زندگى مى‌كنند، يا به تعبير آن عالم، بعيد نيست اصلًا آن حضرت (ع) از زمين ما فاصله داشته باشند. اين ديدگاه مطلوب و پسنديده به نظر نمى‌آيد.

تفسير دوم از غيبت اين است كه حضرت در ميان مردم هستند؛ ولى ايشان به گونه‌اى تصرّف مى‌كنند كه شناخته نشوند. بسيارى از ديدارهايى كه شخصيت هاى بزرگ با آقا امام زمان (ع) داشته‌اند، همين‌گونه بوده است كه گاهى آقا تصرّف مى‌كردند امّا بعد از اتمام ملاقات، افراد متوجّه مى‌شدند كه خدمت حضرت رسيده‌اند. استتار حضرت به اين شكل، معجزه محسوب مى‌شود. وقتى به روايات سر مى‌زنيم- مخصوصاً جلد ٥١ و ٥٢ «بحارالانوار»- و روايات را نگاه مى‌كنيم، اين ديدگاه تقويت مى‌شود كه آن حضرت از مردم دورى‌