دوره ها و پيشگامان بيدارى اسلامى معاصر - اراکی، محسن - الصفحة ٢٠ - پيشگفتار
قمرى] و انقلاب دهه بيست [ميلادى- قرن بيستم] عراق عليه انگلستان، نهضت ملى شدن نفت در ايران، حركتهاى اصلاح مذهبى در عراق مىپردازد. البته او نه از نظر زمانى و نه از لحاظ مكانى به آنچه در وراى اين حوادث و جريانها نهفته است يا به جزئيات آنها كارى ندارد؛ زيرا مىخواهد گستره پژوهشش تنها منحصر به كشف خط رشد يابنده و حلقه پويايى باشد كه تلاش و كوششهاى اين سه راهبر و جلودار را به يكديگر پيوند مىدهد.
از سوى ديگر در مرزهاى زمانى و مكانى كه آيتالله اراكى به عنوان گستره پژوهش خود برگزيده است، تغييرات و دگرگونىهاى فكرى و نظرى عميقى در جريان بوده كه در هر جا پيامدها و واقعيتهاى ويژه خود را برجاى گذاشته است:
از شهر حلب در سرزمين شام، انديشه دانشمند و روشنفكر بزرگ عبدالرحمن الكواكبى (٣٢٠- ١٢٦٥ ق) مطرح شده است كه از هر نظر شباهتهايى با جمالالدين اسدآبادى داشت. او نيز مسافرتهاى زياد، اقامت در مصر، داشتن پيروان و شاگردان و مريدان بسيار و نيز درگيرى با مقامات وقت مصر را چون جمالالدين اسدآبادى در كارنامه خود داشت. تفاوت آنها در آن است كه جمالالدين در شهرهاى شرق و غرب (هر دو) گشت و گذار كرد؛ در اسدآباد (همدان) متولد شد و به عراق و مصر و هند و مكه و دربار عثمانى و نيز به اروپا مسافرت كرد. اما بيشتر سفرهاى كواكبى