چهار كتاب اصلى علم رجال - خامنهاى، سيد على - الصفحة ١٤ - تاريخچه و سير اجمالى اين علم تا دوره شيخ و نجاشى

اختيار الرجال؛

الفهرست؛

الرجال (هرسه تأليف شيخ ابو جعفر محمد بن الحسن طوسى، متوفا به سال ٤٦٠)؛

و كتاب فهرست معروف به رجال نجاشى، تأليف احمد بن على نجاشى (متوفا به سال ٤٥٠).[١]


[١] . اين قول معروف درباره سال وفات شيخ نجاشى است كه مؤلفان متأخر همچون علامه مامقانى و علامه تهرانى و جز ايشان نيز همان را ذكر كرده‌اند. برخى ديگر همين تاريخ را با تعبير« ده سال پيش از شيخ» بيان كرده‌اند. فقط محقق شوشترى، صاحب قاموس الرجال، اين قول را تخطئه كرده است، با اين استدلال كه نجاشى در كتاب خود محمد بن الحسن بن حمزة بن ابى يعلى را عنوان كرده و گفته كه وى در سال ٤٦٣ وفات يافته است. پس نجاشى بايد در اين تاريخ زنده باشد و پس از آن وفات يافته باشد( قاموس، ج ١، ص ٣٤٧)، ولى فاضل محقق بزرگوار، سيد موسى شبيرى زنجانى، در اين موردنظرى متكى به استدلالى متين ابراز داشته و سخن مؤلف قاموس را مردود ساخته است. اظهار معزى اليه عينا چنين است:

از اينكه نجاشى، وفات شيخ طوسى( متوفا به سال ٤٦٠) را در كتاب خود ضبط نكرده و از كتابهاى معروف شيخ مانند مبسوط و تبيان نام نبرده، مى‌توان مطمئن شد كه تاريخ مزبور( يعنى تاريخ فوت محمد بن الحسن بن حمزه كه در كتاب نجاشى مضبوط است) يا اشتباه است و صحيح آن ٤٣٦ است، يا اينكه از خطوط الحاقى است كه نظير آن در اثر خلط حاشيه به متن، در بسيارى از كتب اتفاق افتاده است. از اين قبيل است تاريخ وفات عبد الكريم قشيرى( متوفا به سال ٤٦٥) كه در بعضى از نسخ تاريخ بغداد، تأليف خطيب- كه خود در سال ٤٦٣ فوت كرده است- ثبت شده است. و خطوط الحاقى در فهرست ابن نديم( متوفا به سال ٣٨٠ يا ٣٨٥) بسيار زياد است و به گمان قوى احتمال دوم صحيح است، چنانكه با مراجعه به فرحة الغرى، تأليف عبد الكريم بن طاووس معلوم مى‌شود.