است و آن علت خاص مقوّم واقعیت آن معلول است یعنی اگر فرض کنیم به جای این علت یک علت دیگر بود نه فقط طرف اضافه تغییر کرده است بلکه دیگر آن اضافه آن اضافه نیست و آن معلول آن معلول نیست و از اینجاست که می‌گوییم: «مرتبه هر موجودی در نظام وجود مقوّم ذات آن موجود است» یعنی هویت و آن موجود بودن آن موجود به این است که در همان مرتبه خاصی که هست بوده باشد و اگر او را در مرتبه دیگر فرض کنیم نه این است که خودش خودش است و جایش تغییر کرده بلکه خودش خودش نیست و اینکه خودش خودش باشد موقوف به این است که در همان مرتبه‌ای که دارد بوده باشد، و همان طوری که در مقدمه مقاله ٨ بیان کردیم مراتب موجودات در سلسله زمان یا در مراتب علّی و معلولی و نظام اسباب و مسبّبات را نباید از قبیل یک صف سرباز فرض کرد که هر یک در محل معینی جا گرفته‌اند و مانعی ندارد که تغییر وضع و محل و نسبت بدهند، بلکه در مقام تشبیه و تنظیر بهتر است که نظام موجودات را به مراتب اعداد تشبیه کنیم که مرتبه هر عددی مقوّم حقیقت آن عدد است و همان طوری که در اعداد معنی ندارد که بپرسیم چرا عدد ١ عدد ٢ نیست و چرا عدد ٢ عدد ٥ نیست، همین طور در نظام موجودات نیز معنا ندارد سؤال کنیم چرا فلان معلول، معلول فلان علت است و معلول فلان علت نیست؟ یا آنکه چرا آن معلول به جای علت خودش و علتش به جای خودش نیست؟ یا آنکه چرا من «معلول اول» یا چرا «علت اولی» نیستم؟

بعد از اینکه دانستیم که واقعیت نسبت هر معلول با علت خاص، عین واقعیت معلول و مقوّم ذات معلول است، می‌توانیم بدانیم که واقعیت نسبت با دو علت مختلف و متغایر، مختلف و متغایر است و اگر از دو علت مختلف، معلول واحد صادر شود لازم می‌آید که معلول واحد مفروض ما در عین وحدت کثیر باشد و در عین اینکه هویتش عین انتساب به فلان علت است و متقوم به آن علت است عین انتساب به فلان علت دیگر و متقوم به آن نیز باشد و اگر از علت واحد دو معلول متغایر صادر شود لازم می‌آید که آن دو معلول در عین کثرت مفروض بیش از یک هویت نداشته باشند و همان طوری که در متن بیان شده: «رابطه و سنخیت وجودی علت و معلول، مقتضی است که وجود