شعوری که دارد روی همین قانون علت و معلول استوار است. اگر چنانچه انسان و هر ذی‌شعور دیگر علیت و معلولیت را در میان خود و کار خود، و در میان کار خود و انجام یافتن آرمان و مقصد خود باور نداشت هرگز کمترین حرکت و فعالیت از خود

شاعر مختار» به این نظریه توأم شود نتیجه می‌دهد که «قانون علیت ابدا مصداق ندارد».

نظریه متکلمین که مبتنی بر انکار قانون علیت بود قرنها مورد تحقیر و استهزاء فلاسفه بود ولی از نیم قرن پیش تاکنون در پرتو خیره کننده پیشرفت علوم، تحولاتی در فیزیک پیدا شده که عقیده برخی از دانشمندان را به قانون علیت، متزلزل ساخته است و نظریه مهجور و متروک متکلمین را تا اندازه‌ای احیا می‌کند.

متکلمین اسلامی از بدو ورود فلسفه در اسلام قرنها با فلاسفه نبرد کردند و خدشه‌هایی بر قواعد فلسفی وارد کردند و حتی در اصول مسلّمه و مبادی اولیه فلسفه نیز شک و تردید روا داشتند و فلاسفه نیز سخت در برابر آنها مقاومت کردند و از خود دفاع کردند. هر چند مکتب متکلمین تاب مقاومت در برابر مکتب فلاسفه را نداشت ولی بدون شک طبق گواهی تاریخ تحول فلسفه در اسلام، پیدایش بسیاری از نظریه‌های دقیق فلسفه در خلال همین نبردهای کلام و فلسفه صورت گرفته و ما در مقاله ٧ گفتیم که قسمت عمده «مسائل وجود» که از نظر فلاسفه اصالت وجودی مفتاح حل معضلات فلسفی است تا اندازه زیادی مرهون مناقشات متکلمین در این زمینه‌هاست و شاید در محلهای مناسبی موفق شویم بعضی از فصلهای عالی فلسفه را که عکس العمل حملات متکلمین است با دلیل و مدرک نشان دهیم، و این نکته‌ای است که تاکنون ندیده‌ایم مورد توجه واقع شده باشد و اگر پرده از روی این مطالب برداشته شود اسرار تاریخی مهمی هویدا خواهد شد.

قانون علیت یکی از مواردی است که متکلمین مورد خدشه قرار داده‌اند و به آن ناخن زده‌اند و ما امروز در اظهارات برخی دانشمندان بزرگ علوم فیزیک و ریاضی چیزهایی می‌بینیم که به نظر می‌رسد تا اندازه‌ای نظر متکلمین را تأیید می‌کند. قسمتهای نسبتاً زیاد دیگری نیز از مسائل خلافی کلام و فلسفه هست که علم و فلسفه جدید نظریه متکلمین را تأیید کرده است.

قانون علیت از پایه‌هایی است که اگر متزلزل شود فلسفه زیر و رو می‌شود و به‌