این مهیت به خود وجودش این گونه نیست (امکان به معانی دیگر نیز در استعمالات فلسفی می‌آید که از آن جمله به معنی «قوه» است که مقابل «فعلیت» است و همچنین ضرورت گاهی به معنی «لزوم عدم» نیز می‌آید که مترادف با امتناع و استحاله می‌باشد چنانکه می‌گوییم «سلب واقعیت از خودش ضروری العدم و ممتنع و محال می‌باشد»).

بیان دیگر

از جمله بدیهیاتی که ما کوچک‌ترین شک و تردید در آن روا نداشته و مؤثرترین سلاح علمی خود می‌دانیم «قانون علیت و معلولیت» است ١ (هر حادثه علتی دارد).

ازلی و ابدی است و هر محمولی که با موضوعی انتساب پیدا کرد ازلا چنین بوده است و تا ابد چنین خواهد بود و محال است که خلاف آن صورت گیرد؛ و حال آنکه اگر دکتر ارانی به یک نفر که فی الجمله از منطق اطلاعاتی داشت مراجعه کرده بود چنین سند فضاحتی به دست نمی‌داد. مثال برف و سفیدی مثالی است که از پیش خود اختراع کرده است. مثالهای ضرورت همان طوری که منطقیین تصریح کرده و می‌کنند منحصر است به موارد نسبت ذات ماهیت به خودش (انسان انسان است- مثلث مثلث است) و موارد نسبت اجزاء ذات ماهیت به ماهیت (انسان حیوان است- مثلث شکل است) و موارد لوازم ذاتی ماهیت به ماهیت (هر انسانی شاغل مکان است- مثلث مجموعه زوایایش مساوی با دو قائمه است) و چنانکه واضح است معنای این قضایا این نیست که انسان همیشه انسان است و به یک حال باقی می‌ماند و مثلث همیشه مثلث است و به یک حال باقی می‌ماند، بلکه معنای این ضرورت صرفاً این است که هر چیزی که انسان بود، مادامی که انسان بودنش محفوظ است، محال است که انسان نباشد (سلب شئ از نفس) یا حیوان نباشد یا شاغل مکان نباشد، و همچنین مثال مثلث.

[١]. در مقدمه این مقاله «قانون علیت و معلولیت» را تعریف کردیم و گفتیم که مطابق این قانون هر حادثه‌ای که پدید می‌آید علتی دارد و وقوع صدفه و اتفاق محال است.

اگر بین اشیاء رابطه علّی و معلولی نباشد، خواه از آن جهت که وقوع همه حوادث روی صدفه و اتفاق باشد و خواه از آن جهت که همه موجودات واجب الوجود