البته مراد ما نه این است که چیزی که روزی موجود شد روز دیگر معدوم نمی‌شود چنانکه جهان هستی پر از این حوادث است، بلکه مراد این است که چیزی که با شرایط معینی واقعیت هستی را یافت دیگر با حفظ عین شرایط، محال است که نیست و نابود شود؛ مثلًا درخت بید معینی که در آب معین و هوای معین و زمین‌

در خاتمه بی‌مناسبت نیست از جنبه تاریخی مسائل وجود نیز بحث مختصری بکنیم. سابقا معمول نبود که در کتب فلسفه از جنبه تاریخی مسائل نیز بحثی به میان آورند و تاریخ مسائل یعنی ابتدای پیدایش نظریه‌ها و تحولاتی که در دوره‌های مختلف در نظریه‌ها پیدا شده بیان نمایند. مخصوصاً در مشرق زمین این جهت به کلی مهجور و متروک و مورد غفلت اهل نظر بود. این قسمت اختصاص به فلسفه ندارد، در سایر قسمتها از طب و منطق و ریاضیات و ادبیات و فقه و اصول و حدیث نیز همین طور بود. علمای مشرق زمین که در فنی وارد می‌شدند فقط به جنبه‌های نظری مسائل می‌پرداختند و نظر به جنبه‌های تاریخی آنها نداشتند. روی این جهت، نظریه‌ها در کتب طرح می‌شد ولی روشن نبود که این نظریه را چه کسی ابراز داشته و چه کسی آن را تکمیل کرده است و اگر احیانا نام کسی در ضمن مسائل برده می‌شد نه از نظر تحقیق درباره مبدأ و نشوء و نموّ یک فکر بود بلکه از نظرهای دیگری بود چنانکه بر کسانی که واردند پوشیده نیست؛ و روی این جهت، تاریخ حیات علوم و فنون روشن نمی‌شد. در تحولات جدید اروپایی یکی از موضوعات مفیدی که نظر دانشمندان را جلب کرد مطالعه تاریخ حیات علوم و فنون بود. در دوره جدید علاوه بر اینکه کتب و رسالات مستقل در این موضوعات نوشته می‌شود معمول این است که در متن کتب علمی و حتی کتب درسی انتساب مسائل به پدید آورندگان و تکمیل کنندگان آنها روشن می‌شود.

عدم توجه به جنبه‌های تاریخی مسائل موجب شده که متخصصین فنون نیز از این قسمتها بی خبر بمانند و احیاناً اشتباهات عظیمی به آنها دست بدهد. مثلًا اگر کسی به کتب فلسفه از قبیل‌ شرح منظومه‌ حکیم سبزواری و غیره مراجعه کند و مسائل وجود را مورد نظر قرار دهد چنین می‌پندارد که از دو هزار و چهار صد سال پیش که مکتب مشّاء و مکتب اشراق تأسیس شده مسأله اصالت وجود و اصالت مهیت مطرح بوده و مشّائین اصالت وجودی و اشراقیین اصالت ماهوی بوده‌اند و همچنین از همان‌