واقعیت، «حقیقت» را که گرامی‌ترین دوست ما بود از بر ما می‌گرفت و نفی خطا و غلط نیز پندار (غلط) را در بر ما می‌گنجاند و در هر دو حال حقیقت از بر ما ربوده می‌شود.

صفحه ٢٨١). در اینجا به مناسبت مطلب بالا اضافه می‌کنیم که قطع نظر از همه ایراداتی که از طرف ما و دیگران بر این روش وارد شده، اساساً انتخاب این راه برای نقطه شروع فلسفه متضمن فایده‌ای نیست زیرا با اعتراف خود دکارت شک وی در همه چیز سوای وجود خویشتن شک واقعی و حقیقی نبود بلکه شک دستوری و فرضی بود و البته ممکن نیست که کسی بتواند در یقینیات فطری خویش که جبرا و اضطرارا به آنها اذعان دارد واقعا شک کند و به قول پاسکال (Pascal( ‑شکاک واقعی وجود ندارد» و حتی سوفسطائی‌ترین افراد نیز طبق فطرت ادراک و اراده خویش در حاقّ ذهن خود به بسیاری از حقایق جزما اذعان دارد و روی آن اذعانها در جریان حیات و زندگی خویش حرکاتی می‌کند. علیهذا پس از اینکه دکارت می‌گوید «در هر چیزی اگر شک کنم خواهم گفت اندیشه است ولی در خود اندیشه نمی‌توانم شک کنم» جز یک بیان شاعرانه چیزی نیست زیرا اگر بنا بر شک دستوری و فرضی باشد، در جمیع بدیهیات (بلا استثناء) حتی در وجود همین اندیشه و شک نیز می‌توان شک کرد و مانند شاعر باستانی فارسی زبان می‌توان گفت «همین سمراد هم سمراد باشد» یعنی می‌توان گفت همه چیز پندار است و هر پنداری حتی خود همین پندار هم پندار است و وجهی ندارد که ما بین یقینیات فطری خویش تبعیض قائل شویم، و اما اگر بنابر قبول یقینیات فطری است البته انسان هیچ فرقی بین وجود خویشتن و سایر علمهای بدیهی و یقینی نمی‌بیند؛ مثلًا هیچ فرقی از این جهت بین وجود خویشتن و وجود این قلم و کاغذ که به دست گرفته و این چراغ که در پرتو آن چیز می‌نویسد و همچنین سایر بدیهیات از قبیل امتناع تناقض و غیره نمی‌بیند و در این صورت ترتیب عقلی اقتضا می‌کند که پس از خاموش کردن ترانه سوفسطائی‌گری که وجود و موجودیت را منکر و امری محال می‌داند به نقطه مقابل آن که همان اصل یقینی و بدیهی «واقعیتی هست» می‌باشد تکیه کنیم و سپس در مرحله دوم به ترتیبی که گفته شد به تکثیر و تولید این حقیقت بپردازیم و در مرحله سوم که مصادف با اغلاط حقیقت‌نما می‌شویم با انتخاب روش صحیح به واقعیت‌شناسی و علم‌الوجود که همان فلسفه است بپردازیم و این همان یگانه ترتیب‌