درست است یا پنداری است و بس، که با واقعیت خارج وفق نمی‌دهد و اساساً علیتی و معلولیتی در کار نبوده و هیچ پدیده و حادثه‌ای نیازمند به علت نیست؟ و یا قانون علت و معلول درست بوده ولی چهار تا بودن آنها در هر موردی- مانند ماده و

بیستم) قانون علیت حکم می‌کند که دنیا سیر ثابت و معینی دارد که از صبح ازل تا شام ابد با زنجیر علیت به هم پیوسته شده، هر علت را به طور قطع معلول معینی در پی است و این معلول خود علت پیدایش وضع جدیدی است و ... به عبارت دیگر علوم قدیم می‌گفتند که اگر وضع کنونی جهان را به‌A بنماییم وضع آتی آن شکل مفروض و معین‌B را خواهد داشت که به طور قطع ازA نتیجه شده، ولی علوم جدید تا حال ما را به این نتیجه رسانیده‌اند که به طور قطع نمی‌توان حکم کرد که وضع‌A وضع مفروض‌B را در پی دارد، ممکن است وضع جهان در لحظه بعد از وضع‌A شکل‌B یاC یاD یا وضع دیگری باشد، ما نمی‌توانیم به طور قطع وضع آتی را پیش بینی کنیم (بر خلاف دانش قدیم که می‌گفت با داشتن وضع‌A به طور قطع می‌توان وضع آتی‌B را پیش بینی کرد)، وضع آتی محتمل است‌C و یا وضع دیگری باشد. علوم ما توانایی یافته‌اند که بگویند احتمال وقوع هر یک از حالات‌B یاC یاD یا ... چقدر است (حساب احتمالات). خلاصه علم به یقین، راز آفرینش و سرّ غیب است و هیچ محرم دل را در آن حرم راه نیست. مثالی بیاوریم: رادیوم یا گوهر شب چراغ جسمی است که مدام نور و گرما از آن تراوش می‌کند. در نتیجه این فیضان نور و حرارت، اتمهای رادیوم یکایک تبدیل به اتمهای سرب و هلیوم می‌شوند و چون سرب و هلیوم از رادیوم سبکترند لذا به مرور زمان از وزن قطعه رادیوم کاسته می‌گردد. موضوع کلام ما این نکته است که کاهش وزن قطعه رادیوم در طول زمان بر طبق فرمول عجیبی انجام می‌پذیرد که به آن اشاره می‌کنم: شهری را در نظر بگیرید که همه زنان آن نازا باشند و به فرض، یک درصد ساکنان آن در هر سال به سرای نیستی بروند به شرط اینکه مرگ ایشان کاملا ناگهانی و تقدیری بوده به هیچ وجه وابسته به سن و سالشان نباشد. حساب معلوم می‌کند که کاهش شماره ساکنین چنین شهری نظیر کاهش شماره اتمهای تکه رادیوم سابق الذکر است. همچنین می‌توانید لشکری را تصور بفرمایید که زیر باران و گلوله دشمنی قرار گرفته باشد که بدون رؤیت و اطلاع صحیح از موضع حریف به طرف ایشان تیر خالی کند.

بدیهی است با این فرض، اصابت گلوله به افراد لشکر فقط بر حسب اتفاق و تقدیر خواهد بود. گاهش شماره سربازان این لشکر نیز مانند کاهش اتمهای یک قطعه رادیوم است. به عبارت دیگر اتم رادیوم بر اثر مرور زمان و رسیدن به عمر طبیعی و یا مواجه شدن‌