ما در مورد افعال اختیاریه خود این علتهای چهار گانه را باور داریم و چنین می‌انگاریم که کارهایی که با تروّی و فکر انجام می‌دهیم روی این پایه‌های چهارگانه ایستاده در هستی خود از آنها سرچشمه می‌گیرند، ولی آیا این اندیشه ما

جزئی از ماده میلیون میلیون ذره را در برداشت و شک هم نداشتیم که چنین قطعه مادی تابع قانون علیت است اما معلوم نبود که اثر یک ذره مثلًا با اثر یک میلیون ذره تناسب و تشابهی داشته باشد ... فیزیک قرن نوزدهم دست در دامان اصول مکانیک زد، هر قضیه طبیعی را به ماشینی تشبیه کرد و سرانجام خواست در ماشین فکر انسانی نیز با همان نظر مطالعه کند ولی یک اشکال بزرگ برای او باقی ماند و آن توجیه نور و قوه جاذبه بین کرات آسمانی بود که با هیچ فرمول مکانیکی توجیه نمی‌پذیرفت. در آخرین ماههای قرن نوزدهم پرفسور ماکس پلانک (Max planck( برخی از قضایای تابش نور را که تا آن زمان تاریک و مجهول بود کشف کرده ثابت نمود که تنها نمی‌توان امثال این امور طبیعی را به کمک فرمول مکانیکی قانون علیت تفسیر و توجیه کرد بلکه اساساً نمی‌توان آنها را با هیچ گونه فکر مکانیکی یعنی وجوب و اضطراری که از قانون علیت بر می‌آید ارتباط داد. چون افکار تازه همیشه مورد حمله متعصبین قرار می‌گیرد، پرفسور پلانک نیز مدتی مورد سخره و استهزاء دانشمندان زمان شد ولی چندی نگذشت که یکی از بزرگترین تئوریهای فیزیک کنونی بر پایه سخنان وی استوار گشت. این تاریخ را باید پایان سلطه قانون علیت و آغاز دوره نوینی در سیر علم و حکمت دانست. پرفسور پلانک جریان امور طبیعی را در طی حرکات جسته جسته می‌داند. وی ثابت می‌کند که حرکات کوچکی که در طبیعت صورت می‌گیرد همه به همین روش است. مثلًا عقربه دقیقه شمار ساعت در آخر هر دقیقه با یک حرکت چرخ دندانه‌ای که درون ساعت تعبیه شده، یک درجه از محیط صفحه ساعت را می‌پیماید. ناظری که زمان طویلی را به کمک ساعت می‌سنجد چنین می‌پندارد که عقربه دقیقه شمار با نظم و ترتیب و اتصال و پیوستگی، محیط ساعت را پیموده، حال آنکه کسی که در زمان کوچکی شاهد قضیه باشد می‌بیند که عقربه در طی هر دقیقه بر جای ثابتی ایستاده و در آخر آن دقیقه با یک حرکت یک درجه را می‌پیماید. علامه معاصر اینشتاین (Albert Einstein( در سال ١٩١٧ متعرض شد که تئوری پلانک علاوه بر انفصال حرکات، مطالب مهمی را در بر دارد. اگر در عمق این معنی فرو رویم بر اثر اینشتاین و دیگر دانشمندان اذعان می‌کنیم که نظم و ترتیب قانون علیت که پیشتر پیشوای سیر علوم و اندیشه علمای ما بود دیگر توانایی هدایت افکار ما را ندارد. بر طبق علوم قدیم (علوم پیش از قرن‌