اصول فلسفه و روش رئالیسم ط-صدرا - علامه طباطبایی با مقدمه و پاورقی استاد مطهری - الصفحة ١٧٩ - و وجدان

از خود آزاد می‌باشد (این است معنی «تفویض» نه اینکه اختیار به معنی نفی ضرورت بوده باشد) و یا اینکه افعال انسان هم استناد به اراده وی و هم استناد به‌

«جبر و اختیار»و وجدان‌

نظریه جبر غالبا از طرف کسانی ابراز می‌شود که می‌خواهند خود را به این وسیله از زیر بار تکلیف و قانون و اخلاق آزاد سازند و هر کاری که مرتکب می‌شوند، برای انکار، به خیال خود عذر موجهی بتراشند، گاهی بگویند خدا خواسته که چنین بشود و در مقابل خواسته خدا چه می‌توان کرد؟! و گاهی بگویند شرایط محیط ایجاب می‌کند و جلو «جبر تاریخ» را نمی‌توان گرفت.

البته توجیه و تفسیر فلسفی مسأله «جبر و اختیار» با توجه به جمیع جوانب و اطراف آن از غامض‌ترین مسائل است و کمتر دانشمندی توفیق حاصل کرده که به درستی از عهده حل آن برآید، ولی ادراک اجمالی اینکه «انسان در اعمال خویش آزاد است و در مقابل هیچ عامل طبیعی یا مافوق الطبیعی مسلوب الاختیار نیست» امری است بدیهی و وجدانی زیرا مربوط به طرز انجام یافتن اعمال وجدانی ذهنی خود انسان است. هر کسی وجدانا حس می‌کند که نه طبق ادعای اشاعره ذات باری او را مسلوب الاختیار کرده است و نه طبق ادعای مادیین شرایط مادی محیط می‌تواند او را