موجودی در جای خودش جبری و غیر قابل اجتناب می‌باشد و از این روی همه پدیده‌ها و حوادث جهان اعم از حوادث بیرون از انسان و حوادث مربوط به انسان مانند حوادث اجتماعی و حوادث و افعال فردی، پیروی قانون کلی طبیعی علت و معلول را نموده و محکوم جبر هستند.

می‌کند؛ افعال انسان نیز با پیدایش علل تامّه آنها ضرورت پیدا می‌کنند. علت تامّه فعل انسان مرکب است از مجموع غرایز و تمایلات و عواطف و سوابق ذهنی و قوه عقل و سنجش و موازنه و مآل اندیشی و قدرت عزم و اراده؛ یعنی هر فعلی که از انسان صادر می‌شود باید مطلوبی را برای انسان دربر داشته باشد یعنی باید با یکی (لااقل) از تمایلات و غرایز انسان وفق بدهد. از این رو انجام هر فعلی را که انسان تصور می‌کند، اگر هیچ مطلوبی را در بر نداشته باشد و هیچیک از غرایز و تمایلات را ارضا نکند و به اصطلاح حکما نفس فایده‌اش را تصدیق و امضا نکند، امکان ندارد که قوای فعاله انسان به سوی آن عمل روانه شود. پس از آنکه توافق آن با بعضی از تمایلات محرز شد و فایده‌اش امضا شد جمیع سوابق و اطلاعات ذهنی انسان مداخله می‌کند و سپس قوه سنجش و مقایسه و موازنه و بالاخره قوه عاقله انسان جمیع جوانب را تا حد امکان در نظر می‌گیرد و مآل اندیشی می‌کند، اگر احیانا آن کار در عین موافقت و ارضای برخی از تمایلات از جنبه‌های دیگری مضارّی را در بر داشت مثل آنکه در عین لذت و خوشی حاضر، الم و ناخوشی را بالمآل همراه داشته باشد یا آنکه در عین موافقت با بعضی از غرایز دانی غرایز عالی‌تر را ناراضی سازد، در این صورت اراده در مقابل تمایل تحریک شده مقاومت می‌کند و آن را به عقب می‌راند و اگر از این لحاظها به موانعی بر نخورد و یا آنکه آن موانع در مقابل فوایدی که از فعل حاصل می‌شود کوچک‌تر باشد حالت عزم و اراده پیدا می‌شود و فعل صورت وقوع پیدا می‌کند؛ یعنی در یکی از این دو صورت، انسان پس از مقایسه و سنجش و موازنه فواید و مضار، جانب ترک را ترجیح می‌دهد و در صورت دیگر جانب فعل را، و در هر دو صورت آن چیزی که به فعل وجود می‌دهد و ضرورت می‌بخشد همانا ترجیح و انتخاب و اراده خود انسان است. پس درست است که هر فعلی از افعال انسان اگر محقق شد طبق ضرورت تحقق پیدا می‌کند و اگر ترک شد طبق ضرورت ترک می‌شود ولی آن علتی که به تحقق آن فعل یا ترک آن فعل ضرورت داده همانا اراده و اختیار و انتخاب خود