ما اشتباه کرده و گاهی غیر مختلف را مختلف انگاریم ولی باید دید که آیا ممکن است که در خارج هیچ گونه اختلافی وجود نداشته باشد و این اختلافات بالاخره به یک سلسله اصول مختلف بالذات منتهی نشود و همه چیز همه چیز بوده باشد؟ البته نه، هیچگاه متصور نیست اولًا از ظرف ادراک و فکر و ثانیاً از میان خواص و ثالثاً از میان موضوعات خواص، اختلاف به کلی برخیزد.

زیرا اگر چنانچه هیچ گونه اختلافی موجود نبود به هیچ وجه در ادراک و فکر ما نیز حاصل نمی‌شد و وجدان و غریزه ادراکی ما هیچ گونه حاضر نیست که اختلافات‌

مباحث مربوط به اثبات نفوس نامیه و حیوانیه و ناطقه و یک سلسله مباحث دیگر در منطق و در فلسفه که از این مبحث سرچشمه می‌گیرد به کلی از درجه اعتبار ساقط است.

این بود خلاصه قسمت اول اشکال.

این قسمت اشکال در السنه تمام کسانی که طرز تفکر حسی دارند (مادی و غیر مادی) و جهان را تنها از دریچه حواس می‌نگرند شایع است. این اشخاص گمان کرده‌اند که از روزی که نظریه اتمیسم قوّت گرفت پایه‌های نظریه اختلافات ماهوی و ذاتی اشیاء با همه متفرعات آن فرو ریخت و یک رکن اصلی منطق تعقلی و فلسفه‌های متفرّع بر آن خراب شد. ما اگر بخواهیم پاسخ مشروح این اشکال را بدهیم باید مباحث زیادی را در اینجا مطرح کنیم از قبیل مبحث وحدت وجود و اصالت وجود و مبحث قوه و فعل و حرکت و جزء لا یتجزّی و مادة المواد و جوهر و عرض، در حالی که این مباحث چندین برابر این مقاله است و خود این مباحث در طی مقالات ٧، ٩ و ١٠ خواهد آمد و ما خوانندگان را به آن مقاله‌ها ارجاع می‌کنیم. آنچه مربوط به این مقاله است این است که «ادراکات» کثرتی از لحاظ حقیقت و اعتبار دارند و ادراک حقیقی آن است که مستقیماً صورت یک امر خارج از ذهن است از قبیل تصور انسان و درخت و سنگ که در فلسفه «معقولات اولیه» خوانده می‌شوند و اما ادراکات اعتباری آنها هستند که مستقیماً صورت یک امر خارج از ذهن نیستند و از راه یکی از حواس خارجی یا داخلی وارد ذهن نشده‌اند بلکه به ترتیب دیگری ذهن آن مفاهیم را تهیه کرده است از قبیل تصور وجود و عدم و وحدت و کثرت و سایر مفاهیم عامّه ذهن که مسائل فلسفه اولی را تشکیل می‌دهند و در فلسفه «معقولات ثانیه» خوانده می‌شود و اشکال بالا مربوط به قسم اول یعنی ادراکات حقیقی است و البته خواننده محترم‌