کثرتهایی است که بالذات مربوط به خود ادراکات است و ربطی به کثرت واقعی مدرکات ندارد، و به عبارت دیگر آن کثرتی که مورد توجه خواننده محترم است- یعنی کثرتی که ادراکات به واسطه کثرت مدرکات دارند- از جنبه انفعالی ذهن سر چشمه می‌گیرد و اما آنچه مورد بحث و تحقیق این مقاله است کثرتهایی است که از جنبه فعالیت ذهن ناشی می‌شود و عامل اصلی آن، تکثیر خود ذهن است.

در ضمن تشریح کیفیت حصول کثرت در ادراکات، راه حصول ادراکات یعنی اینکه ادراکات و تصورات از چه مجرایی وارد ذهن می‌شود و همچنین حدود توانایی ذهن در کسب مجهولات و اینکه در چه حدودی ذهن بشر قدرت مداخله و قضاوت دارد نیز تشریح می‌شود.

هر چند در این مقاله تحت عنوان «حس و عقل» بحثی نشده ولی نتیجه‌ای که از بحث حس و عقل انتظار می‌رود، از مباحث مختلف این مقاله می‌توان گرفت زیرا در ضمن مطالب این مقاله تشریح می‌شود که چه سنخ ادراکات است که ذهن مستقیماً از راه یکی از حواس خارجی یا داخلی از یک پدیده‌ای صورت گیری و عکسبرداری می‌نماید و چه سنخ ادراکات است که از این قبیل نیست و ذهن از غیر راه احساس مستقیم به آن ادراکات نائل می‌شود.

از آنجایی که نه در فلسفه قدیم و نه در فلسفه و روان‌شناسی جدید سابقه ندارد که تحت عنوان «کیفیت پیدایش کثرت در ادراکات»، ذهن و ادراکات ذهنی مورد نقّادی و تجزیه و تحلیل قرار بگیرد ممکن است ابتدا تا اندازه‌ای مطالب این مقاله با ذوق خواننده محترم غیر مأنوس جلوه کند، ولی ما در پاورقیها سعی می‌کنیم مطالب را با اصطلاحات و مطالبی که اذهان خوانندگان محترم با آنها مأنوس است تقریب و تفهیم کنیم و مخصوصاً هر جا که با نظریات فلاسفه جدید تماس پیدا می‌شود، تا آنجا که مقدور ماست و با وضع این مقاله متناسب است، در تقریب و مقایسه و قضاوت و انتقاد، سعی بیشتری می‌کنیم.

همان طوری که در مقدمه مقاله ٤ گفته شد مسائل مربوط به علم (ادراک) چه در فلسفه قدیم و چه در فلسفه و علوم جدید بسیار حائز اهمیت است و بالخصوص‌