ذهن پس از آنکه این دو اصل را پذیرفت می‌تواند از تجربیات خود نتیجه بگیرد، زیرا تجربه کوشش می‌کند که رابطه بین دو حادثه جزئی را در یابد و علیت یک حادثه‌ای را برای حادثه دیگر به دست آورد و چون ذهن اذعان دارد که صدفه محال است و حادثه بدون علت نیست قهراً اذعان می‌کند که حادثه مورد نظر بلاعلت نیست، آنگاه با روشهای مخصوص که علمای تجربی عملًا در آزمایشهای خود به کار می‌برند علت واقعی آن حادثه را به دست می‌آورد (علمای تجربی از قبیل فرانسیس بیکن (Francis Bacon( و استوارت میل (Stuart Mill( دستورهای عملی سودمندی برای طرز آزمایش و به دست آوردن علت حقیقی هر حادثه پیشنهاد کرده اند. آن دستورها مورد استفاده دانشمندان علوم طبیعی واقع شده و اگر آن روشها در عمل رعایت نشود آزمایش نتیجه نمی‌دهد، ولی خواننده محترم می‌داند که صحت هر آزمایشی موقوف به رعایت آن روشهاست ولی صحت آن روشها را عامل تجربه تضمین نکرده است و ناچار صحت آن روشها را با یک نوع استدلال عقلی که خود منکر صحتش هستند به دست آورده‌اند) و پس از آنکه علیت یک حادثه را برای یک حادثه دیگر در موارد جزئی به دست آورد به حکم اصل سنخیت بین علت و معلول و اینکه علت معین همواره معلول معین را ایجاب می‌کند- که فلسفه تعقلی صحت آن را تضمین کرده است- آن حکم جزئی را تعمیم می‌دهد و قوس صعودی را طی کرده قانون کلّی می‌سازد، ولی البته چیزی که دشوار است این است که تجربه و آزمایش عملًا بتواند علت واقعی یک حادثه را در میان انبوه اموری که احتمال می‌رود هر یک از آنها علت حادثه باشند و امور دیگری که آزمایش کننده احتمال می‌دهد از نظر وی دور باشند، درک کند. جنبه غیر یقینی قضایای تجربی از همین جا سرچشمه می‌گیرد. علت تغییر و تبدیل‌های قضایای تجربی که به چشم خود می‌بینیم به سرعت انجام می‌گیرد همین است.

و اما ایرادی که منطق تجربی بر روش استنتاج منطق تعقلی می‌گیرد و مدعی است که سیر از کلی به جزئی و استدلال قیاسی یا تکرار امر معلوم است و یا مصادره بر مطلوب، پاسخش این است که اولًا خود همین استدلال منطق تجربی استدلال قیاسی‌