اصول فلسفه و روش رئالیسم ط-صدرا - علامه طباطبایی با مقدمه و پاورقی استاد مطهری - الصفحة ٧٥ - نظریه حسی
چند مفهوم استقلالی تهیه مینماید و در ضمن این گردش و کار مفاهیم وجود، عدم، وحدت، کثرت را که به شکل «نسبت» ادراک نموده بود ابتدائاً با حال اضافه (وجود محمول
علت نمینماید و هیچ موردی نیست که اگر تجربه نکرده باشیم رابطه علت و معلول را به قاعده عقلی دریابیم و تجربه هم فقط معلوم میکند که فلان امر همیشه دنبال فلان امر دیگر است اما اینکه چرا این دو امر دنبال یکدیگرند معلوم نمیشود.»
ایضا میگوید:
«حکم به رابطه علیت نتیجه عادتی است که برای ما حاصل میشود از اینکه همواره امری را همراه امر دیگر میبینیم و این عادت، اعتقاد را به اینکه این دو امر لازم و ملزوم یکدیگرند در ذهن راسخ میسازد.»
پیروان ماتریالیسم دیالکتیک از طرفی نظریه حسیون را پیروی میکنند و مدعی هستند تنها تصوری حقیقت است که انسان از راه حس به آن نائل شده باشد و از طرف دیگر علیت و معلولیت را واقعی میدانند، لهذا با زور هو و جنجال میخواهند اثبات کنند که علیت و معلولیت محسوس است.
دکتر ارانی در جزوه ماتریالیسم دیالکتیک صفحه ٣٣ میگوید:
«برای ما قانون علت و معلول یک اصل حقیقی است زیرا تجربه و عمل صحت آن را ثابت میکند. امپریستها (تجربیون) این قانون را حقیقی نمیدانند و ما بین دو قضیه رابطه علت و معلول نمیشناسند و میگویند که فقط ما میدانیم که یک قضیه بعد از قضیه دیگری ظاهر میشود؛ یک دفعه هم ممکن است ظاهر نشود. هزاران دفعه ممکن است آتش دست را بسوزاند ولی ممکن هم هست که یک دفعه ابتدا دست بسوزد و بعد آتش وجود پیدا کند. جواب ما باز مطابق محک خود این خواهد بود که چون در تمام قضایا در تمام ادوار عملًا قانون علت و معلول صادق بوده، مطابق خیال آقایان استثنا پیدا نکرده صحیح است.»
در صفحه ٤٤ میگوید:
«ما در علم از ابتدای تاریخ تمدن بشر تا امروز میلیونها قضیه علت و معلول سراغ داریم و زندگانی روزانه ما آن به آن مصادف با قضایای علت و معلولی است. ما چه