وسائل علمی کنونی اگر چنانچه در مورد همه موجودات هم جرأت نکند، در غالب موجودات می‌تواند به طبیعت سند کنترات داده و خود متکفل ایجاد و اداره و تنظیم موجودات گردد و پیشرفت شگرف علم نسبت به آینده می‌تواند نوید کلی و قطعی بدهد، پس استقلال دانش امروزه و توانایی وی به ایجاد موجودات حقیقی به وسیله چیدن و به هم زدن ماده، دلیل قطعی می‌باشد که بجز ماده با ترکیبات گوناگون چیز دیگری در میان نیست.

پاسخ‌

چنانکه بیان کردیم علوم طبیعی فقط خط سیر ماده را می‌تواند تشخیص بدهد و اما یکی کردن ماده و حوادث مختلفه به طور کلی، هنوز دستگیر آنها نشده و چنانکه گفته شد هیچگاه نخواهد شد.

ملخّص سخن به بیان دیگر اینکه ما در خارج واحدهای حقیقی در لباس اختلاف داریم. هنگامی که آنها را تجزیه می‌کنیم اجزاء و اجزاء اجزاء پیش آمده و پای تجزیه به جایی می‌رسد که اگر یک قدم دیگر بیشتر بگذاریم موضوع از میان می‌رود (بسایط). دوباره اگر به طور قهقری برگشته و ترکیب نماییم صورت نخستین پیدا می‌شود. در این جایگاه که در حقیقت مرز وجود و عدم موضوع می‌باشد دو احتمال داریم: یکی اینکه صورت مورد تجزیه و ترکیب (واحد انسان مثلًا) همین ترکیب مخصوص ماده بوده باشد، دیگر اینکه موجود دیگری بوده باشد غیر از ماده که ملازم و همراه ماده و ترکیب بوده و یک نوع بستگی به ماده دارد.

البته روشن است تا احتمال دومی را به طریق فنی ابطال نکنیم احتمال اولی تعین پیدا نخواهد کرد و نیز روشن است که مجرد حصول عند الحصول و زوال عند الزوال دلیل وحدت و عینیت نخواهد بود زیرا احتمال ملازمه وجودی در میان است. و علوم طبیعی کاری که کرده سیر ماده را به حسب تجزیه و ترکیب از این سر تا آن سر روشن نموده و به سر دو راه رسانیده یعنی در نفی اختلافات خارجی حقیقتاً یک قدم نیز فراتر نگذاشته.

درباره این اختلافات، آخرین نظری که فلسفه از آخرین سلوک برهانی خود استنتاج کرده در مقاله «قوه و فعل» خواهد آمد.

اینک به بخش ١ دوم اشکال می‌پردازیم: پاسخ وی از سخنانی که در مقاله ٣

[١]. خلاصه این بخش این بود: «ماهیات نظر به تحول و تکامل عمومی اشیاء در یک‌