طبیعت باشد) که تحت آزمایش عملی در نیاید قابل اعتماد و اطمینان نیست و مسائل فلسفه تعقلی قابل آزمایش عملی نیست زیرا مثلًا نمی‌توان آزمایش کرد که آیا وجود اصیل است یا مهیت؟ و آیا دور یا تسلسل ممکن است یا محال؟

ب. جمعی دیگر از دانشمندان جدید، آن محدودیتی را که آن دسته در نظریه بالا برای علم قائل شده بودند منکرند و معتقدند که در ماوراء محسوسات نیز می‌توان قضاوت کرد. بعضی از این دانشمندان این نظریه را از آن جهت دارند که به تصورات فطری عقلی مستقل قائلند، از قبیل دکارت و پیروانش، و بعضی دیگر راه شهود و عرفان و سیر باطن را پیشنهاد و پیروی کرده‌اند (فلسفه هانری برگسون فیلسوف معروف عصر اخیر متکی به این نظریه است) و بعضی دیگر از راه دیگر، و ما در اینجا خود را نیازمند به بیان نظریات آنان نمی‌دانیم.

در این مقاله در ضمن اینکه «پیدایش کثرت در ادراکات» بیان می‌شود، به هر دو اشکال منکرین اعتبار فلسفه تعقلی پاسخ داده می‌شود. از طرفی در خلال بیان کیفیت حصول تکثر در ادراکات، گفتگوی مفاهیم متافیزیکی به میان خواهد آمد و معلوم خواهد شد که این مفاهیم از جنبه علم‌النفسی معتبرند و با آنکه مستقیماً از راه حواس وارد ذهن نشده‌اند منشأ صحیح و معتبر دارند، و از طرف دیگر از جنبه منطقی ثابت خواهیم کرد که تنها معیار و محک صحت و سقم قضایا تجربه و آزمایش عملی نیست و حتی خود تجربیون (بدون توجه) به یک سلسله قضایای فکری خواه ناخواه اعتقاد جزمی دارند که قابل تجربه و آزمایش عملی نیست. بعلاوه در آینده معلوم خواهد شد که بشر تا قبلًا به یک سلسله قضایای غیر تجربی اعتقاد نداشته باشد نمی‌تواند هیچ قضیه تجربی را بپذیرد.

در خاتمه از بیان چند نکته ناگزیریم:

(١). اختلاف نظری که در مسأله «راه حصول علم» بین علمای شرق و غرب و حسی و عقلی هست مربوط به علمها و ادراکات تصوری یعنی تصورهای ساده ابتدایی (خالی از حکم) است که عارض ذهن می‌شود از قبیل تصور سفیدی و سیاهی‌