بخش نخستین از اشکال که می‌گفت اختلافات خارجی هیچ گونه اختلاف نوعی نداشته و تنها مستند به اختلاف ترکیبات مادی است که بالاخره همه نیز به اصل واحد برمی‌گردند، سخنی است که نمی‌شود پذیرفت زیرا اگر چه ممکن است‌

داخلی اتمها تغییراتی حاصل می‌شود و در نتیجه عنصری به عنصر دیگر تبدیل می‌شود و عملا نیز می‌توان آن تغییرات را ایجاد و عنصری را به عنصر دیگر تبدیل کرد.

تغییراتی که در وضع داخلی اتمها پیدا می‌شود از این راه است که بعضی از ذرات داخلی اتم از بین می‌روند یعنی تبدیل به انرژی می‌شوند و یا آنکه از تکاثف انرژی از نو به وجود می‌آیند و بالاخره از تحلیلهای علمی متکی به مشاهدات و تجربیات این نتیجه به دست می‌آید که جز یک واقعیت که فضا را اشغال کرده و در زمان تغییراتی حاصل می‌کند و شکلهای متعدد به خود می‌گیرد چیزی وجود ندارد و ما آن واقعیت واحد شاغل مکان و متغیر در زمان را «ماده» می‌خوانیم.

علیهذا اختلافات ادراکات و تصورات ما نماینده اختلافات ذاتی و ماهوی واقعیتها نیست بلکه تنها نماینده اوضاع و احوال و اشکال و ترکیبات یک واقعیت است که همان ماده است.

سابقاً روی نظریه تباین ذاتی انواع عمل کیمیاگری از قبیل تبدیل آهن و مس به طلا در نظر دانشمندان امری محال و ممتنع می‌نمود زیرا در نظر آنان مستلزم تغییر و تبدیل ماهیت شیئی به شئ دیگر و انقلاب ذاتی بود و به اصطلاح مستلزم سلب ذاتیات شئ از شئ بود و حال آنکه ثبوت ذاتیات از برای ذات به حسب قواعد منطقی، ضروری و ممتنع‌العدم شناخته می‌شد ولی امروز ثابت شده که عمل کیمیاگری هیچ مانعی عقلی و عملی ندارد؛ بعلاوه آزمایشها ثابت کرده که تبدل نوعی به نوع دیگر نه تنها در اشیاء بی‌جان میسّر است، در موجودات جاندار نیز ممکن است، بلکه در موجودات جاندار تبدل و تسلسل انواع طبق قانون «نشوء و ارتقاء» جزء قوانین ضروری و نوامیس قطعی طبیعت است. علیهذا نظریه این مقاله و همچنین مبحث معروف «مقولات» و مبحث «تعریفات جنسی و فصلی» و مبحث «صور نوعیه» و