جای تردید نیست که هر پدیده‌ای از پدیده‌های جهان در دایره پیدایش خود با افعالی سر و کار دارد و نقاطی را هدف فعالیت خود قرار می‌دهد که با قوا و ابزار و وسایل آنها به حسب طبیعت و تکوین مجهز می‌باشد چنانکه مثلًا جانوران تخم کننده هیچگاه اندیشه زاییدن و شیر دادن نمی‌کنند و اگر زاییدن و شیر دادن یک جانور زاینده را ببینند التذاذی از تصور آن ندارند و جز آنچه تجهیزات آنها اقتضا می‌کند چیز دیگری تصور نمی‌کنند و همچنین آنچه را که به حسب طبیعت با ابزار مناسب وی مجهز هستند نمی‌توانند تصور نکنند یا منافی وی تصور نمایند؛ مثلًا پیش انسان برای جواز خوردن و نزدیکی جنسی حجتی بالاتر از جهاز طبیعی تغذی و تولید مثل نیست.

و از همین جا می‌شود حدس زد که اگر یکی از این موجودات فعاله را (و البته هر موجودی فعال است) «علمی» فرض کنیم به این معنی که کارهای خود را با ادراک و

[١]. سابقاً گفتیم که حیوان و از آن جمله انسان قسمتی از نیازمندیهای وجود خویش را که در نبات به طور عادی و طبیعی انجام می‌گیرد (به اضافه قسمتهایی علاوه) باید با وساطت و هدایت میل و لذت و اراده و اندیشه انجام دهد و در حقیقت این امور به منزله ابزارهایی هستند که طبیعت حیوان برای طی مراحلی که باید بپیماید آنها را به کار می‌برد و از این رو حیوان نیازمند به یک سلسله «فعالیتهای ارادی» است تا بتواند حیات و بقای خویش را حفظ کند.

هر فعل ارادی چون با اندیشه انجام می‌یابد قهراً از شعور حیوان مخفی نیست؛ یعنی حیوان به افعالی که در ظاهر بدن با مداخله اراده و اندیشه انجام می‌یابد آگاه است و نیز چون هر فعل ارادی برای غایت و منظوری انجام می‌یابد حیوان باید به غایت فعل خود آگاه باشد. پس حیوان در کارهایی که با مداخله اراده و اندیشه انجام می‌دهد باید به خود آن افعال و به غایت و نتیجه‌ای که از آن افعال عاید حیوان می‌شود آگاه باشد، بلکه چون افعالی که حیوان به تحریک طبیعت انجام می‌دهد سر و کار با ماده‌ای از مواد خارجی دارد یعنی آن افعال یک نوع تصرفاتی است در ماده‌ای از مواد خارجی باید ماده متعلّق فعل خود را نیز بشناسد و بالاتر اینکه بعضی از افعال حیوان تصرفاتی دقیق و پیچیده و صنعتی است که از طرفی اطلاع حیوان را به کیفیت مخصوص این عمل ایجاب می‌کند و از طرف دیگر مستلزم مهارت عملی حیوان است، از قبیل همه اعمال فنی و صنعتی انسان و مانند اعمال غریزی شگفت انگیز