ولی آیا اقامت انسان در کوی احساسات و اندیشه‌ها و فرو رفتنش در دریای پندار، سازمان طبیعت و تکوین را ساقط یا راکد نموده و بنیان طبیعت و تکوین را کنده یا او را از فعالیت جبری خود باز می‌دارد؟ البته نه.

و در این صورت آیا اصالت و هستی حقیقی از آن کدامیک از این دو مرحله بوده و کدامیک از آنها مستقل و متبوع و کدامیک تابع و طفیلی دیگری خواهد بود؟ و آیا

که موجبات «بقاء» او را فراهم می‌سازد و او را به جانب کمال فرد یا نوع سوق می‌دهد و هر یک از جهازات بدنی که ما از آنها به «اعضا و جوارح» تعبیر می‌کنیم و هر یک از جهازات روحی، از تمایلات و غرائز و اندیشه‌های ناشی از آنها، ابزارهایی هستند که به حسب اقتضای محیطها و شرایط ظروف و احوال، حیوان آنها را به کار می‌برد و از آنها استفاده می‌کند و همواره تغییر محیط و تغییر احتیاجات حیوان خواه ناخواه به حکم «قانون انطباق با محیط» از طرفی در وضع تجهیزات بدنی و از طرفی در وضع تجهیزات روحی وی موجب تغییرات متناسبی می‌شود؛ و البته همان طوری که در مقدمه این مقاله گذشت از نظر حیوان شناسی تجربی نمی‌توان عامل اصلی این تطبیق را تعیین نمود و هر دسته‌ای مطابق مشرب فلسفی خود نظریه‌ای داده‌اند (رجوع شود به صفحه ٣٧٥) و هم نمی‌توان حدود این تطبیقات را دقیقاً تعیین نمود یعنی نمی‌توان گفت که حیوان تحت تأثیر همان عامل مرموز تا چه اندازه می‌تواند خود را از لحاظ تجهیزات بدنی و تجهیزات روحی با احتیاجات سازگار کند ولی فی‌الجمله مسلّم است که تغییر محیط و تغییر احتیاجات، هم در وضع تجهیزات بدنی و اعضا و جوارح موجود زنده مؤثر است و هم در وضع روحی و نفسانی وی. مثلًا مطالعات احوال و عقاید و روحیه ملل مختلف ثابت کرده که همواره طرز افکار و تمایلات و احساسات هر مردمی متناسب است با منطقه جغرافیایی زندگانی آنان؛ مثلًا مردمی که در مناطق حارّه زندگی می‌کنند با مردمی که در سایر نقاط زندگی می‌کنند همان طوری که از لحاظ شکل و اندام و قیافه متفاوتند از لحاظ احساسات و تمایلات و اندیشه نیز متفاوتند، لهذا بسیار چیزهاست که آن مردم به حسب احتیاج محیط و تحت تأثیر عامل «تطبیق دهنده» «خوب و زیبا» می‌پندارند در صورتی که در نظر مردم سایر مناطق آن چیزها «زشت و ناپسند» است؛ و روی همین جهت است که طرز فکر ملل و جماعات مختلف، متفاوت است و هر ملتی یک نوع قضاوت می‌کنند. ولی‌