رگشناسى - ابن سينا - الصفحة ٣٠ - فصل ششم
مثلًا: اگر نبضى درمسنگى بود، و [١] ديگر پنجدانگ [٢]، و سيم [٣]
هم بر آن نظام باز مىآيد، دوّم اندر دو باب مختلف باشد يا اندر بيشتر، و هم بر آن نظام مىآيد،- مثلا: اندر ميان نبضى راست يك نبض مخالف اندر افتد، يا اندر پنج نبض دو نبض مخالف افتد، و هر يك اندر بابى ديگر مخالف باشد لكن بر يك نسق باز مىآيد آن را مختلف با نظام گويند.
و اگر هم بر آن نسق باز نيايد و اندر هر نبضى بگردد، آن را نامنتظم گويند.
و استوا و اختلاف اندر پنج باب باشد: يا اندر عظيمى- و صغيرى،- يا اندر قوّت- و ضعف، يا اندر سرعت- و بطّ، يا اندر تواتر- و تفاوت، يا اندر سختى- و نرمى رگ.
هرگاه كه همه نبضها- يا اجزاء يك نبض اندر يك باب ازين بابها مانند يكديگر باشد، آن نبض مستوى مطلق باشد؛ و اگر از پنج نبض يك نبض بگردد،- و از بابى ديگر شود، و يا از اجزاء يك نبض يك جزو از بابى ديگر آيد- و ديگرها مانند يكديگر باشد گويند مستوى اندر فلان باب.- چنانكه گويند مستوى اندر قوّت- يا اندر سرعت، يا اندر غير آن.- و اگر مثلا: پنج نبض هر نبضى از بابى ديگر آيد، آن را مختلف مطلق گويند، و اگر از پنج نبض يك نبض- يا دو مختلف آيد يا از اجزاء يك نبض يك جزو مخالف آيد يا دو جزو، گويند مختلف اندر فلان باب.
و اختلاف كه ميان نبضها باشد دو گونه باشد يكى بتدريج و ديگر بىتدريج، و بتدريج آن باشد كه مثلًا يكى بزرگ باشد، و يكى كوچكتر و سيّوم كوچكتر از دوّم، و همچنين هر يك كوچكتر تا بحدّى رسد از كوچكى، و از آنجا بسر باز شود، اين را متّصل گويند، و اندر ذكر بابها همچنين مثلًا اندر سرعت يا اندر تواتر يا غير آن چنانك مثلًا از سريعتر آغاز كند و سرعت كمتر ميكند تا بحدّى باز آيد از بطء آغاز ميكند، و كمتر ميكند، و بتدريج سريعتر مىشود تا بحدّى رسد،- و از آنجا بسر باز شود، اگر هم بر آن نسق كه آمده باشد بسر باز شود مختلف منتظم باشد و اگر در ميان خلاف كند مختلف نامنتظم باشد انتهى.
[١] - بى: و- آ،- مثلا يك نبض درمسنگى باشد و- ب،- مثلا نبض درمسنگى بود و- د.
[٢] - پنجدانگ بود- آ.
[٣] - و سيّم و- ج.