رگشناسى - ابن سينا - الصفحة ٢٩ - فصل ششم
و امّا باب نظام و بىنظامى [١] (و) اين باب [٢] سپس (باب) اختلاف است زيرا [٣] كه اين نظام نظام اختلاف است [٤] كه اختلاف [٥] دو گونه بود، يكى اختلاف بود بر يكسان، و يكى سان* آن بود كه* همچنان باز مىآيد؛ و يكى كه وراسان كه سان هر بارى [٦] ديگر باشد.
[١] - بى: و بىنظامى- آ- د.
[٢] - بى: باب- آ.
[٣] - از ايرا- ب.
[٤] - بى: است- آ- ج.- عند التّحقيق جنس نظام و بىنظامى از اجناس اوّليّه نبض نيست؛- بلكه داخل جنس اختلاف- و استواء است، چنانكه شيخ الرئيس (در متن و در قانون چاپ طهران ص ٨١) و محمد زكريّا رازى- و ابو سهل مسيحى (و صاحب ذخيره خوارزمشاهى) و قرشى و غير ايشان از فحول اطبّاء گفتهاند، زيرا كه مراد بنظام- و غير نظام اخصّ از مطلق اختلاف است، و اگر آن را براسه جنس بگيرند- خاصّ قسيم عامّ گردد،- و امّا جالينوس- و بقراط- و متقدّمين آن را جنس مفرد گرفتهاند. (نقل بمعنى از خلاصة الحكمة فصل ٤ باب ١ ركن ٤ ذيل جنس ٩).
[٥] - اختلاف دوگانه- آ.
[٦] - باشد بر يكى آن كه همچنانكه باريك مىآيد، و يكى كه ورا سان كه سان- هر بار- آ،- بود بر يكسان و يكى سان همچنان باز مىآيد، و يكى سان و سان هر بارى- ب،- بود بر يكسان و يكى سان و همچنان باز مىآيد و يكى را سان و سان هر بارى- ج،- باشد بر يكسان و يكى سان آن بود كه همچنان باز مىآيد و يكى وراسان و هر بارى- د.- بطورى كه ملاحظه ميشود نسخهها مختلف و مغلوط، و مطلب نامفهوم است. درين باب در ذخيره خوارزمشاهى گويد: «آنچه از نظام و بىنظامى جويند نوعيست اندر زير اين باب يعنى نوعيست از مختلف، از بهر آنكه اين نظام نظام اختلاف است، و اين دو گونه باشد:
يكى نبض مختلف باشد و اختلاف او با نظام بود، يعنى آن اختلاف هم بر آن سان باز مىآيد و اين بر دو وجه باشد: يكى آنكه اندر يك باب مختلف باشد و همان اختلاف