إيقاظ النائمين - الملا صدرا - الصفحة ٩
اشراق و مكاشفه پيموده است. [١]
بسيارى از منتبعان در فلسفه ملاصدرا و بالاخص استاد علامه شيخ محمدرضا مظفر در ديباچه اسفار (چاپ جديد)، سه دوره براى زندگانى فكرى و سلوك روحانى او قائل شدهاند.
١- دورا ننوجوانى و جوانى كه زندگى او در درس و بحث و تتبع آراء فلاسفه و متكلمان گذشته و هنوز نشاني از ذوق تأله در او مشهود نيست. صدرا (ره)، در مقدمه اسفار و مقدمه تفسير سوره واقعه، از آن دوران ياد مىكند:
«از خداوند طلب آمرزش مىكنم بدان گناه كه قسمتى از عمر خود را در تتبع آراء فيلسوف نمايان و پيروان جدل از اهل كلام و سخنان ايشان تباه كردهام [٢]».
و باز در مقدمه تفسير سوره واقعه مىنويسد:
«بيش از اين بسيار به بحث و تكرار مطالب و مطالعه كتابهاى حكيمان و صاحبنظران سرگرم بودهاند تا بدانجا كه مىپنداشتم چيزى شدهام!. اما پس از آنكه ديده گشودم و به خويش نگريستم، دانستم جز اندكى فلسفه اولى و مباحث تنزيه واجبالوجود از صفات ممكنات و كمى در موضوع معاد و نفوس آدميان، چيزى نمىدانم. از علوم راستين و حقايق آشكارى كه تنها به نيروى ذوق وجدان شناخته مىشوند، بىبهرهام.» [٣]
مقصود او از علوم راستين، مكاشفات عرفانى و حكمت ذوقى است كه در سطور آينده از آن گفتگو خواهيم كرد.
٢- دوران گوشهگيرى و انقطاع، كه از واپسين روزهاى اقامت در اصفهان آغازى مىگردد و تا بازگشت او از كهك، بين ده تا پانزده سال ادامه
[١] و انى قد حققت فى سالف الزمان، مسئلة التوحيد في كتبنا و رسائلنا على طريقة البحثى حسبما قلت افهام الحكماء و الفضلاء و ما ذكرت ههنا، فهو نمط آخر الهى و اسلوب جديد قدسى لا يعرف قدره الاعالم احدى، و لا يدرك فوره الاعارف حقى ...
و سميتها بايقاظ النائيمن.
[٢] و انى لاستغفر اللّه كثيرا مما ضيعت شطرا من عمرى فى تتبع آراء المتفلسفة و المجادلين من أهل الكلام و تدقيقاتهم، و تفننهم فى البحث، اسفار (چاپ جديد)- ج ١- ص ١١.
[٣] و انى كنت سالفا كثير الاشتغال بالبحث و التكرار و شديد المراجعة الى مطالعة كتب الحكماء و النظار. حتى ظنت انى على شىء فلما انفتحت بصيرتى و نظرت الى حالى، رايت نفسى- و ان حصلت شيئا من احوال المبداء و تنزيهه من صفات الامكان و الحدثان، و شيئا من احكام المعاد لنفوس الانسان- فارغة من العلوم الحقيقة و حقائق العيان، مما لا يدرك الا بالذوق و الوجدان.