إيقاظ النائمين - الملا صدرا - الصفحة ١٥
نمىگردد!» [١].
در اين مرحله است كه ملاصدرا روش تدريس خود را كه پيش از اين محدود به شرح و بسط آراء ابنسينا، خواجهنصير، شيخ اشراق و احيانا غزالى، فخر رازى، دوانى و اثير الدين ابهرى مىبوده و در افاده مرام از چار چوب منطق ارسطو گامى فراتر نمىنهاده، تغيير مىدهد و تقريرات فلسفى را با چاشنى ذوق تأله و عرفان نظرى درهم مىآميزد و تدريجا تأليف و تصنيف كتابهائى را بر بنيان امتزاج براهين عقلى و ادله نقلى با مبادى كشف و شهود آغازى مىكند. جالب آنست كه هر چه در اين راه پيش مىرود، اعتقاد او به لزوم تصفيه و تزكية نفسانى و سير در مراتب روحانى راسختر و بهرهمنديش از مبادى و اصول عرفان نظرى (كشف و شهود)، بيشتر مىشود و حال آنكه پيش از اين به مبادى عقلانى ارسطوئى پاينده بوده است. از مطالعه نخستين آثارفلسفى او را در اين مرحله نظير اسفار اربعه، مىتوان درايت كه او تنها به التقاط افكار گذشتگان بسنده نكرده و به دنبال تازهجوئى و پىريزى بنائى شامخ و نظامى استوار در فلسفه اسلام بوده كه پيشينيان هرگز به صرافت آنان نيفتادهاند:
«فلسفه صدرالمتألهين يك فلسفه التقاطى نيست، بلكه يك نظام خاص فلسفى است كه هر چند روشهاى فكرى گوناگون اسلامى در پيدايش آن مؤثر بودهاند بايد آن را نظام فكرى مستقلى دانست.» [٢]
و ره راستى اين چنين است و جا دارد كه اين نظام فلسفى را، متخصصان در حكمت متعالية او، با روش علمى، به مستعدان تعليم دهند.
بىشك عظمت كار صدرالمتألهين در آنست كه بر اثر نبوغ ذاتى و بهرهمندى از حوزههاى پرثمر زمان خود و استادان طراز اول، بار انديشههاى كلامى، فلسفى و عرفانى پيشينيان را بر دوش كشيده و به مرور در سايه رياضت و خودآگاهى مبتنى بر جودت ذهن و استقلال فكر، نظام فلسفى بديعى پديد آورده و به آيندگان سپرده است. اينكه بعضى منكر هرگونه ابداع و نوآورى ملاصدرا گرديده و همگى ابتكارات او را به
[١] رساله فارسى سه اصل نخستين بار در سال ١٣٨٠ شمسى به مناسبت چهارصدمين سال ولادت صدرالمتالهين با تصحيح و مقدمه آقاى دكتر سيد حسين نصر، از سوى دانشكده الهيات انتشار يافته است، صدرا در اين رساله ظاهربينان و عالمنمايانق شرى را به باد ملامت مىگيرد. موضوع رساله آداب سير و سلوك و تكامل اخلاقى، تصفيه باطن و سرانجام كشف حقايق است. در همين كتاب مىنويسد:
«آن علمى كه آن مقصود اصلى و كمال حقيقت است و موجب قرب حق تعالى است، علم الهى و علم مكاشفات است نه علم معاملات!».
[٢] آشنائى با علوم اسلاميتأليف شادروان استاد مطهرى رحمة الله عليه