تعليم و تربيت در اسلام - الهامى نيا، على اصغر؛ احمدى، محمد رضا - الصفحة ٢٥
تـعـليـم و تـربيت از امتيازات ويژه آدمى است و همه پيشرفتهاى مادى و معنوى انسان ، مرهون اين پـديـده مـبـارك اسـت . از ايـن رو، مـعـلّم و مـربـّى ، نـزد هـمـه اقـوام و ملل از جايگاهى رفيع برخوردار است . در اين درس ، چنين جايگاهى از نظر اسلام تبيين مى شود:
خدا، اوّلين معلّم
(ربّ) و (مـعـلّم ) دو نـام از نـامـهـاى شـريـف خـداونـد هـسـتـند؛ ربّ از (تربيت ) گرفته شده (١٤٣) و (ربّ العالمين ) يعنى تربيت كننده همه عالَم و خداى بزرگ نخستين معلّم انسان است : در قرآن مجيد بيش از بيست مورد، بر اين مطلب ، تصريح دارد از جمله :
﴿اَلرَّحْمنَُ عَلَّمَ الْقُرْآنََ خَلَقَ الاِْنْسانََ عَلَّمَهُ الْبَيانَ﴾(١٤٤)
خداوند رحمان ، قرآن را تعليم داد، انسان را آفريد، به او گفتن آموخت .
﴿اِقْرَاءْ وَ رَبُّكَ الاَْكْرَمَُ اَلَّذى عَلَّمَ بِالْقَلَمَِ عَلَّمَ الاِْنْسانَ ما لَمْ يَعْلَمْ﴾(١٤٥)
بـخـوان و پـروردگـارت ارجمندترين است ، پروردگارى كه به وسيله قلم آموزش داد، [و] به آدمى ، آنچه را نمى دانست ، آموخت .
تـقـارن و هـمـراهـى (تـعـليـم قـرآن )، (آفـريـنـش انـسان ) و (آموزش بيان ) با اسم شريف (رحمان ) در اين آيات ، نشانگر عموميت و فراگيرى تعليم و تربيت نسبت به همه انسانهاست ، همانطور كه منشاء اصلى تعليم و تربيت خداوند بزرگ است و انسان به سبب آموختن بيان از او، به آموزش ديگران مى پردازد، مى تواند آموزشهاى ديگران را نيز فرابگيرد.
پيامبران ، معلّمان و مربّيان دلسوز
پـيـام آوران الهـى نـيز، وظيفه خطير تعليم و تربيت انسانها را بر دوش داشتند و هر يك در حدّ تـوان و موقعيت خويش ، بدان اقدام نمودند و در اين ميان ، خاتم انبيا(ص ) از برجستگى خاصّى بـرخـوردار بـود بـگـونـه اى كـه پـيـش از تـولّد او، حـضـرت ابـراهـيـم و حـضـرت اسماعيل (ع ) از خدا مى خواهند كه هر چه زودتر او را بر مسند تعليم و تربيت انسانها بنشاند.
(رَبَّنـا وَابـْعـَثْ فـيـهـِمْ رَسـُولاً مـِنـْهـُمْ يـَتـْلُوا عـَلَيـْهـِمْ ايـاتِكَ وَ يُعَلِّمُهُمُ الْكِتابَ وَالْحِكْمَةَ وَ يُزَكّيهِمْ)(١٤٦)
پـروردگـارا در ميان آنها پيامبرى مبعوث كن تا آيات تو را بر آنها بخواند و به آنها كتاب و حكمت بياموزد و تربيتشان كند.
بـرگـزيـدگـان الهـى ، در امـر تـعـليـم و تـربـيت و ارشاد و هدايت انسانها از جان خويش مايه گذاشتند و با شور و هيجان فراوانى كه از اخلاص آنها سرچشمه مى گرفت ، شب و روز، بر چـنـيـن امـر مـقـدّسـى پـاى فـشـردنـد تـا جـامـعـه بـشـرى را از مـرداب جهل و خرافه نجات بخشد.
عظمت مقام معلّم
در فـرهـنـگ اسـلام ، بـا تـعابير زيبايى از مقام شامخ معلّم و مربّى تمجيد شده ، كه در ضمن ، ارزشگزارى به تعليم و تربيت نيز هست . امام صادق (ع ) مى فرمايد:
(مـَنْ تـَعـَلَّمَ لِلّهِ عـَزَّوَجـَلَّ وَ عـَمـِلَ لِلّهِ وَ عـَلَّمَ لِلّهِ، دُعـِىَ فـى مـَلَكـُوتِ السَّمـواتـِ عَظيماً...)(١٤٧)
كـسـى كـه بـراى خـداى بـزرگ بـيـامـوزد و بـراى او عمل كند و براى او آموزش دهد، در ملكوت آسمانها، بزرگ خوانده مى شود.
برخى از ابعاد اين عظمت و بزرگى به قرار زير است :
الف ـ برترى بر فرشتگان : قرآن مجيد، راز برترى آدم بر فرشتگان را مقام علمى و معلّمى او مـى دانـد و تـصـريح مى كند كه چون آدم (اسماء) را از خدا تعليم گرفت ، لياقت جانشينى خـدا در زمـيـن را يـافـت و فـرشـتـگان بر او سجده كردند. خداوند براى اثبات برترى آدم بر فرشتگان به او مى گويد:
﴿يا ادَمُ اَنْبِئْهُمْ بِاَسْمائِهِمْ﴾(١٤٨)
اى آدم ! فرشتگان را از اسامى آنها آگاه ساز.
ب ـ برترى بر پرستشگران : امام باقر(ع ) مى فرمايد:
(عالِمٌ يُنْتَفَعُ بِعِلْمِهِ اَفْضَلُ مِنْ عِبادَةِ سَبْعينَ اَلْفَ عابِدٍ)(١٤٩)
عالمى كه از دانشش سودجويند، [چنين دانشى ] برتر از عبادت هفتادهزار پرستشگر و عابداست .
شايد راز اين برترى آن باشد كه عابد، با پرستش و نيايش ، تنها خود را به خدا نزديك مى سـازد ولى عـالم بـا انـتشار دانش خويش ، كسان بى شمارى را به سوى خدا هدايت مى كند. به گفته سعدى :