تعليم و تربيت در اسلام - الهامى نيا، على اصغر؛ احمدى، محمد رضا - الصفحة ٩
ج ـ آسان نمودن امر تربيت : امام صادق (ع ) مى فرمايد:
(مَنْ كانَ رَفيقاً فى اءَمْرِهِ نالَ ما يُريدُ مِنَ النّاسِ)(٢٧)
كسى كه در كار خود ملايم باشد، هر چه از مردم بخواهد به دست مى آورد.
زيـرا در اثـر مـحـبـّت و احـسـان ، يـك رابـطـه صـميمانه بين مربّى و فرد ايجاد مى شود و اين رابـطـه صـمـيـمانه دلها را به روى يكديگر باز مى كند. آنچه مربى مى خواهد مى تواند به شـاگـرد خـود بـگويد و آنچه او در دل دارد ديگر از مربى و استاد خود پنهان نمى كند و بدين ترتيب زمينه براى پذيرش دستورات تربيتى ازسوى فراگير آماده و مساعد مى گردد.
د ـ زدودن كـيـنـه و عـداوت : خـوشـرويى و بشّاشيّت چهره مربى ، باعث ايجاد مهر و علاقه او در دل شـاگـردان شـده ، از بـروز كـيـنـه ، كدورت و سوءظنّ جلوگيرى مى كند و اگر احتمالاً وجود داشـتـه ، از بـيـن مـى بـرد و رابـطـه بـيـن مـربـى و شـاگـرد را از آلايـشـهـاى كينه توزانه و انتقامجويانه پاك مى سازد.(٢٨)
در اين مورد بيان قرآن كريم بسيار شيرين و قابل توجه است :
﴿وَ لا تـَسـْتـَوِى الْحـَسـَنـَةُ وَ لاَ السَّيِّئَةُ ادْفـَعْ بِالَّتى هِىَ اءَحْسَنُ فَاِذَا الَّذى بَيْنَكَ وَ بَيْنَهُ عَداوَةٌ كَاءَنَّهُ وَلِىُّ حَميمٌ﴾(٢٩)
خوبى و بدى برابر نيستند، همواره به نيكوترين وجهى پاسخ ده ، تا كسى كه ميان تو و او دشمنى است ، چون دوستِ مهربانِ تو گردد.
ه ـ آثار روانى ديگر محبّت محبّت و احسان داراى آثار روانى بسيار زيادى است كه به آنچه كه در ايـنـجـا آورده شـد خـتـم نـمـى گـردد. بـنابر تحقيقاتى كه روانشناسان مانند (آنتونونسكى )(٣٠) انـجـام داده انـد، امـروزه ثـابـت شـده است كودكانى كه از نظر محبّت تاءمين شده بـاشـنـد، احـسـاس وابستگى كمترى مى كنند، رفتار پرخاشگرانه كمترى از ايشان سرمى زند، نـسـبـت بـه مـسـائل كنجكاوى بيشترى دارند و نيروى ابتكار، نوآورى و خلاّقيّت بيشترى در آنان بروز مى كند.(٣١)
٢ ـ تكريم شخصيّت
روانـشـنـاسـان شـخـصـيـّت را نـتـيـجـه و مـحـصـول تـاءثـيـر مـتـقـابـل فـرد و مـحـيـط طـبيعى و اجتماعى او مى دانند و در بررسى شخصيّت افراد خصوصيّات بـدنـى ، نـحـوه تـفـكـّر، ايـده آلهـا و چـگـونگى سازگارى فرد با محيط و طرز برخورد او با ديگران را مورد توجه مى دهند. از اين رو در تعريف شخصيّت مى توان گفت : (شخصيّت عبارت از خـصـوصـيـّاتـى اسـت كـه در يـك طـرح يـا كـلّ وحـدت پـيـدا كـرده و شـكـل گـرفته است . اين خصوصيات در رفتار فرد ظاهر مى گردد و با اينكه اين خصوصيات طـرز رفـتـار فـرد را تـا حدّى ثابت و قابل پيش بينى مى سازد، [با اين وجود] شخصيّت فرد قابل تغيير و تكامل است .)(٣٢)
با توجه به اينكه نوع بينش و طرز تلقّى از ذات و ماهيّت انسان تاءثير مستقيم بر انتخاب و تـوصـيـه روشـهـاى تـربـيتى او دارد، بايد ديد ديدگاه اسلامى ، از سرشت و طبيعت انسان چه تعبيرى دارد.
كرامت ذاتى انسان
گـروهـى مـعتقدند سرشت انسان غيرقابل اصلاح است و اين سرشت همان سرشت حيوانيت ، شهوت پـرسـتـى ، خـودخـواهـى ، خـودگـرايى ، فريب ، دغل ، دروغ ، ظلم و ستم و خصوصياتى از اين قـبـيـل اسـت . از نظر اينان بين انسان وحشى بدوى و بشر متمدن امروز تفاوتى نيست و فرهنگ و تمدن ، طبيعت و سرشت پليد او را تغيير نداده و تنها نحوه ارتكاب جنايات و روش و صورت آن عوض شده ، نه هدفها، آرمانها و مقصدها!(٣٣)
ايـن بـدبـيـنـى كـه نـسـبـت بـه طـبـيـعـت و سـرشـت آدمـى ابـراز مـى شـود، قـبـل از خـلقـت انـسـان از طـرف فـرشـتـگـان نـيـز ابـراز شـده و قـرآن آن را مـردود دانـسـته است .(٣٤)
اساساً قدم برداشتن در راه تربيت و تكامل انسان مشروط به آن است كه براى او، ماهيّت آرمانى و اعـتـقـادى قـائل شـده ، وى را مـوجـودى واجـد شـرايـط لازم و شـايـسـتـه پـيـمـودن مـسـيـر تكامل قلمداد كنيم و قرآن كريم چنين تصويرى از انسان ارائه مى دهد.