تعليم و تربيت در اسلام - الهامى نيا، على اصغر؛ احمدى، محمد رضا - الصفحة ١٢

بـراين اساس در روابط و پيوندهاى اجتماعى ، داشتن دوست ، شناخت و انتخاب دوستان ، شرايط و آداب دوسـتـى و مـعـاشـرت ، دانـسـتـن ويـژگـيـهـاى مـطـلوب دوسـتـان شـايـسـتـه و قـابـل اعـتـمـاد از مـسـائل مهمّ و سرنوشت ساز است ، و بى توجهى در اين زمينه مى تواند عواقب خطرناك و جبران ناپذيرى داشته باشد.

چـه بـسـيـارنـد افـرادى كـه به وسيله دوستان خوب از حضيض ذلّت به اوج عزّت و ترقّى راه يـافـته اند و يا به واسطه معاشرت با افراد ناباب از قلّه رفيع سعادت به درّه بدبختى و فلاكت سقوط كرده اند!

با چه كسانى معاشرت كنيم ؟

قرآن كريم در يك رهنمود كلى هشدار مى دهد كه :

(هـرگـاه بـبـيـنـى عـده اى دربـاره آيـات مـا سـخـن نـاروا مـى گـويـنـد از آنـان روى بـگـردان .)(٥٥)

رسول خدا(ص ) نيز در پاسخ اين پرسش كه با چه كسانى معاشرت كنيم ؟ مى فرمايد:

(بـا كسانى همنشين باشيد كه ديدار آنان شما را به ياد خدا انداخته ، سخنانشان بر دانايى و علم شما بيفزايد و رفتار و كردار آنان آخرت را به ياد شما آورد. و خوشبخت ترين مردم كسانى هستند كه با اشخاص شريف ، بزرگوار و محترم مصاحبت و آمد و شد دارند.)(٥٦)

از دوستى و همنشينى چه افرادى بپرهيزيم ؟

از نـظـر رسـول گـرامـى اسـلام ، مـجـالسـت با گمراهان و ستمگران و آمد و شد با ثروتمندان فـاسد و خوشگذران ، دل آدمى را مى ميراند و پرهيز از همنشينى با مردم نادان نشانه حكمت است . و هر كس به روز جزا ايمان و اعتقاد دارد، نبايد با اشخاص كافر و فاجر طرح دوستى بريزد و يـا بـا افـراد كـافـر و مـلحد معاشرت كند؛ زيرا موجب انحراف و آلودگى وى خواهد شد و نيز سفارش فرموده است كه ؛ از مصاحبت و همنشينى اشرار و نابخردان اجتناب كنيد كه بيم آن مى رود كه مشمول عذاب الهى شويد!(٥٧)

در بـسـيـارى از روايـات از دوسـتـى بـا مـردمـان احـمـق ، بـى خـرد، بخيل ، ترسو، نادان و دروغگو و امثال آن نهى شده است .(٥٨)

معيارهاى كلّى براى انتخاب دوست

امام صادق (ع ) در اين باره مى فرمايد:

(هـيـچ كـس را دوسـت خـود مخوان مگر آنكه او را در سه مرحله و با سه چيز بيازمايى ؛ او را به خـشـم بـيـاور اگـر از حـدود خـود خـارج نـشـد، او دوسـت واقـعـى اسـت بـا پول و مال دنيا او را امتحان كن ، اگر در اين باره از تو دريغ نكرد او را دوست حقيقى بدان . با وى همسفر باش كه ميزان صداقت و دوستى اش مشخّص خواهد شد.)(٥٩)

و نـيـز آن حـضـرت در جـاى ديـگـر، بـراى آزمـون و انـتـخـاب هـمـنـشـيـنـان شـايـسـتـه و قابل اعتماد معيارهايى كلى تعيين فرموده است ؛ از نظر ايشان دوستى حدودى دارد كه عبارت است از:

١ ـ ظاهر و باطن او با تو يكسان باشد.

٢ ـ خوبى تو را خوبى خود و بدى تو را بدى خود بداند.

٣ ـ اگر مال و ثروتى پيدا كرد و يا به مقام و حكومت رسيد، رفتارش با تو فرق نكند.

٤ ـ آنچه در توان دارد از تو دريغ نكند.

٥ ـ به هنگام مصيبت و گرفتارى تو را تنها نگذارد.(٦٠)

اضـافـه بر اينها امامان بزرگوار اسلام همواره بر اين نكته تاءكيد داشته اند كه معاشرت و مـصاحبت ، بايد براى خدا باشد نه به قصد ريا و شهرت و جاه طلبى و دست رسى به دنيا و منافع دنيوى . زيرا در غير اين صورت ضمن آنكه فرد از حدود شرع خارج خواهد شد و آخرت را از دست خواهد داد، به دنيا نيز دست نخواهد يافت .(٦١)

٥ ـ بيان حوادث عبرت آموز تاريخى

يـكـى از روشـهـاى بـسـيـار مـؤ ثـر تـربـيـتـى كـه در تـمـام مراحل رشد مى تواند براى ماءنوس كردن كودكان و نوجوانان ، با مفاهيم اخلاقى و دينى ، مفيد واقع شود نقل داستان و قصّه است . در پيگيرى سرگذشت قهرمانان است كه شنونده يا خواننده آن بـه رمـوز مـوفـقـيـت و عـوامـل شـكـسـت آنـهـا پـى بـرده ، علل ترقى و تعالى را براى خود مشخص مى سازد.