بنا بر اين، از اين بيان اين معنا نيز معلوم شد كه اجل دو گونه است: يكى اجل مبهم ، و يكى اجل مسمى ، يعنى معين در نزد خداى تعالى، و اين همان اجل محتومى است كه تغيير نمى‌پذيرد. و به همين جهت آن را مقيد كرده به عنده نزد خدا و معلوم است چيزى كه نزد خدا است دستخوش تغيير نمى‌شود، به دليل اينكه فرمود:(ما عِنْدَكُمْ يَنْفَدُ وَ ما عِنْدَ اللَّهِ باقٍ)[١] و اين همان اجل محتومى است كه تغيير و تبديل برنمى‌دارد. خداى متعال مى‌فرمايد:

(إِذا جاءَ أَجَلُهُمْ فَلا يَسْتَأْخِرُونَ ساعَةً وَ لا يَسْتَقْدِمُونَ)[٢].

پس نسبت اجل مسمى به اجل غير مسمى نسبت مطلق و منجز است به مشروط و معلق، به اين معنا كه ممكن است اجل غير مسمى به خاطر تحقق نيافتن شرطى كه اجل معلق بر آن شرط شده تخلف كند و در موعد مقرر فرا نرسد، و ليكن اجل حتمى و مطلق راهى براى عدم تحقق آن نيست، و به هيچ وجه نمى‌توان از رسيدن و تحقق آن جلوگيرى نمود.

و اگر آيات سابق به ضميمه آيه شريفه‌(لِكُلِّ أَجَلٍ كِتابٌ، يَمْحُوا اللَّهُ ما يَشاءُ وَ يُثْبِتُ وَ عِنْدَهُ أُمُّ الْكِتابِ)[٣] مورد دقت قرار گيرند بدست مى‌آيد كه اجل مسمى همان اجل محتومى است كه در(أُمُّ الْكِتابِ) ثبت شده، و اجل غير مسمى آن اجلى است كه در لوح محو و اثبات نوشته شده است،- و ان شاء اللَّه- بزودى خواهد آمد كه ام الكتاب قابل انطباق است بر حوادثى كه در خارج ثابت است، يعنى حوادثى كه مستندند به اسباب عامى كه تخلف از تاثير ندارد، و لوح محو و اثبات قابل انطباق بر همان حوادث است، ليكن نه از جهت استناد به اسباب عامه بلكه از نظر استناد به اسباب ناقصى كه در خيلى از موارد از آنها به مقتضى تعبير مى‌كنيم، كه ممكن است برخورد با موانعى بكند و از تاثير باز بماند و ممكن است باز نماند.

مثالى كه با در نظر گرفتن آن، اين دو قسم سبب يعنى سبب تام و سبب ناقص روشن مى‌شود نور خورشيد است، زيرا ما در شب اطمينان داريم كه بعد از گذشتن چند ساعت آفتاب طلوع خواهد كرد و روى زمين را روشن خواهد نمود، ليكن ممكن است مقارن طلوع آفتاب كره ماه و يا ابر و يا چيز ديگرى بين آن و كره زمين حائل شده و از روشن شدن روى‌

[١] آنچه كه نزد شما است نابود شدنى است و آنچه نزد خداست باقى ميماند. سوره نحل آيه ٩٦

[٢] وقتى اجلشان برسد نمى‌توانند حتى يك لحظه آن را پس و پيش كنند. سوره يونس آيه ٤٩

[٣] براى هر اجلى نوشته‌اى است، خداوند محو مى‌كند نوشته‌اى را كه بخواهد و تثبيت مى‌كند آن را كه بخواهد و نزد او است ام الكتاب. سوره رعد آيه ٤١