ترجمه تفسیر المیزان - علامه طباطبایی - الصفحة ٢٢٥ - هر چه اشتغال و سرگرمى به امور مادى بيشتر باشد، توجه به مبدأ و معاد كمتر مىشود

موسى كرده و به منظور بى اعتنايى به خداى موسى گفت:(وَ ما رَبُّ الْعالَمِينَ)[١] و همچنين مانند تعبير كفار مكه در برابر رسول خدا ٦ كه آيه زير آن را چنين حكايت مى‌كند:(وَ إِذا رَآكَ الَّذِينَ كَفَرُوا إِنْ يَتَّخِذُونَكَ إِلَّا هُزُواً أَ هذَا الَّذِي يَذْكُرُ آلِهَتَكُمْ وَ هُمْ بِذِكْرِ الرَّحْمنِ هُمْ كافِرُونَ)[٢].

و ليكن اين معنا از ادب ابراهيم دور است. ابراهيم (ع) كسى است كه در برابر پدرش آزر جز به ادب و احترام لب به سخن نگشود و حتى وقتى آزر او را از خود راند و گفت سنگسارت مى‌كنم آن حضرت در پاسخش گفت:(سَلامٌ عَلَيْكَ سَأَسْتَغْفِرُ لَكَ رَبِّي إِنَّهُ كانَ بِي حَفِيًّا)[٣] و خيلى بعيد است كه چنين كسى اولين بارى كه مى‌خواهد با آزر سخن گويد خدايان او را تحقير نموده و در نتيجه تعصب او را نسبت به بت‌ها تحريك كند، با اينكه پروردگار عالم دين آن حضرت را ملت حنيف خوانده و در دين او از اينكه مسلمانان بر خدايان مشركين ناسزا بگويند، نهى شده، تا آنان نيز مسلمانان و خداى آنها را سب نكنند. و فرموده:(وَ لا تَسُبُّوا الَّذِينَ يَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ فَيَسُبُّوا اللَّهَ عَدْواً بِغَيْرِ عِلْمٍ)[٤]. پس صحيح‌تر همان وجهى است كه ما ذكر كرديم.

ابراهيم (ع) پس از فراغ از احتجاج با پدر و قومش در باره اصنام، شروع به پرسش خدايان آنها (ماه، ستاره، آفتاب و ...) مى‌كند، و اشاره به ستاره‌اى نموده مى‌گويد:

(هذا رَبِّي) و همچنين وقتى مى‌بيند ماه طلوع كرد مى‌گويد: هذا ربى روز كه مى‌شود و خورشيد طلوع مى‌كند مى‌گويد:(هذا رَبِّي هذا أَكْبَرُ) اين است پروردگار من، چرا كه اين، از آن دو بزرگ‌تر است، اينجا نيز ابراهيم (ع) خود را به جاى كسى قرار مى‌دهد كه اصلا ستاره و ماه و خورشيدى نديده است، روشن‌ترين دليل‌ها بر اين معنا همين تعبيرى است كه در باره آفتاب كرده، چون به خوبى پيدا است كه اين تعبير، تعبير كسى است كه گويا اصلا

[١] سوره شعرا آيه ٢٣

[٢] آن كسانى كه كفر ورزيدند وقتى تو را مى‌بينند، سخت به مسخره و استهزاء گرفته و از در تحقير مى‌گويند آيا اين است آن كسى كه خدايان شما را دشنام مى‌دهد. آرى اينان به ذكر رحمان كافرند. سوره انبيا آيه ٣٦

[٣] سلام بر تو، به زودى از پروردگارم جهت تو طلب مغفرت مى‌كنم، او پروردگار من و به من مهربان است. سوره مريم آيه ٤٧

[٤] و دشنام ندهيد كسانى را كه مشرك هستند و غير خدا را مى‌خوانند، تا در نتيجه، آنان هم خدا را از در دشمنى و نادانى ناسزا گويند. سوره انعام آيه ١٠٨