فـقـه اسلامى در اين دوره يكباره پديدار نشد، بلكه به صورت تدريجى ظهور يافت . پيامبر اكـرم ٦ ديـنـى جـامـع از سـوى خـدا دريـافـت كـرد و آن را بـه طـور كـامـل بـه امـّت ابـلاغ نـمـود؛ هـر گـاه حـكـمـى از سـوى خـدا نـازل مـى شـد آن را بـه مـردم ابـلاغ مـى كـرد و بـرخـى افـراد بـا كـمـال دقـت آن را مـى نـوشـتـنـد، بـخـصـوص حـضـرت عـلى ٧ كـه هـر آنـچـه را كـه از رسول گرامى ٦ صادر مى شد، اعم از تفسير آيات قرآن و احاديث نبوى مى نگاشت . نوشته هاى اميرمؤ منان ٧ به نام كتاب على مشهور شده ، نزد امامان معصوم ٧ موجود بوده و در زمان امام باقر و امام صادق ٧ بعضى از مسلمانان نيز آن را مشاهده كرده اند.[١]

٢ ـ دوره تبيين و تدوين فقه

ايـن دوره از ارتحال پيامبر اكرم ٦ آغاز و تا پايان غيبت صغراى امام زمان ارواحنا له الفداء (٣٢٩ ه‌ . ق) ادامه يافت . در اين زمان ، امامان معصوم ٦ و برخى از اصحاب با وفاى ايشان مـانند زرارة بن اعين ، محمد بن مسلم ، ابان بن تغلب ، ابوبصير و ديگر چهره هاى برجسته طبق دسـتـور خـود آن بـزرگـواران ، عـهـده دار ايـن مـسـؤ وليـت بـزرگ بـودنـد و بـا راهـنمايى آنان مسائل فقهى و احكام دينى را از منابع آن استخراج و براى مردم بيان مى كردند.[٢]

هـمـچـنـيـن در زمـان غـيـبـت صغراى امام عصر(عج) علاوه بر نايبان خاص امام ٧ (عثمان بن سعيد عـمـروى ، مـحمد بن عثمان ، حسين بن روح نوبختى و على بن محمد

[١] ادوار فـقـه و كـيفيت بيان آن ، محمد ابراهيم جنّاتى ، ص ٢٥ـ٣٢، ادوار اجتهاد از ديدگاه مذاهب اسلامى ، همو، ص ٤١ـ٧٩ ادوار فقه ، محمود شهابى ، ج ١، ص ‌ ٦٥ـ٣٨٠.

[٢] در بـرخـى از روايات ائمه اطهار٧، شاگردان مكتب امامت براى استنباط احكام الهى از آيـات قـرآن ، راهـنـمـايـى شـده انـد. در بـرخى از روايات آمده است كه شمار حكم فروعات را از اصـول كـلى ، كـه مـا بـيـان مى كنيم ، به دست آوريد و در برخى ديگر به بعضى از اصحاب اجـازه صـدور فـتـوا بـراى مـردم داده شـده اسـت . بـه عـنـوان مـثال ، در روايتى ، امام صادق ٧ خطاب به اَبان بن تَغْلِبْ مى فرمايند: (اِجْلِسْ فى مَسْجِدِ المـَدينَةِ وَ اَفْتِ النَّاسَ، فَاِنِّى اُحِبُّ اَنْ يُرى فى شيعتَى مِثْلُكَ)؛ در مسجد مدينه بنشين و براى مـردم فـتـوا بـده ؛ زيـرا مـن دوسـت دارم افـرادى مـانـنـد تـو در مـيان شيعيانم ديده شوند. (سفينة البحار، شيخ عباس قمى ، ج ١، ص ٣١)