احزاب و تشكيلات سياسى در ايران - لطیفی پاکده، لطفعلی - الصفحة ٥٢
اوايل و اواخر زندگى وى اطلاعى در دست نيست. «١» به احتمال قوى او يك جاسوس كار كشته انگليس و وهابى مسلك بوده است و قصد داشته از طريق بت ساختن خود، هر چه بيشتر به تفرقه جامعه دامن بزند. شكنجه مجتهد كرمانى به خاطر انجام يك وظيفه شرعى، ناراحتى مردم و علما را افزون ساخت.
دو حادثه مزبور و چند حادثه ديگر از اين دست كه به طور عمده، غيرت اسلامى و دينى مردم را لگد مال مىكردند، سبب شد تا مردم در سايه رهبرى چند روحانى بزرگ، نهضت موسوم به مشروطيت را آغاز كنند و در سال ١٢٨٥ موفق به تشكيل مجلس شوند.
نهضت مشروطيت، در نيمه راه توسط تعدادى از غربزدگان به انحراف كشيده شد و سرانجام به دست آنان، تغيير ماهيّت داد و به جاى آنكه گرهى از مشكلات بگشايد، گرههاى جديدى آفريد. رهبران روحانى مردم نيز با مشاهده تغيير مزبور يا كناره گيرى كردند «٢» يا ترور شدند «٣» و يا آنقدر براى اسلامى ماندن نهضت تلاش كردند كه شهادت بر چوبه دار را پذيرا شدند. «٤» بر اين اساس جناحهاى سياسى نهضت مشروطيت در قالب دو جناح عمده مذهبيها و غير مذهبيها بررسى مىشود.
مذهبيها و نهضت مشروطه گفتيم منشاء پيدايش نهضت، بيشتر مسائل مذهبى و دينى بود. از اين رو، رهبرى نهضت در اوايل كار به طور كامل توسط روحانيت انجام مىشد. سه روحانى بزرگ: آية اللّه شيخ فضل اللّه نورى، آية اللّه بهبهانى و آية اللّه طباطبائى به همراه تعدادى ديگر از علما و وعّاظ مردم را بگونه مؤثرى هدايت مىكردند. آنها اين هدايت را تا زمان پيروزى مشروطه اوّل ادامه دادند. «٥»