ماهنامه موعود - مؤسسه فرهنگى هنرى موعود عصر - الصفحة ٧٣ - ١ مراجع علمى شيعيان در دوران غيبت صغرى

حسين حسين‌زاده شانه‌چى‌

اشاره‌

در قسمت‌هاى پيشين اين مقاله تاريخ غيبت و جغرافياى انسانى و تركيب جمعيتى مهمترين شهرهاى اسلامى در دوران غيبت صغرى مورد بررسى قرار گرفت. در اين قسمت از مقاله، نويسنده به بررسى مراجع، فعاليت‌ها و حوزه‌هاى علمى شيعه در دوران ياد شده خواهد پرداخت.

١. مراجع علمى شيعيان در دوران غيبت صغرى‌

در دوران حضور ائمه (ع) مرجع اصلى و نخستين شيعيان در مسائل علمى امامان معصوم (ع) بودند، شيعيان به‌طرق گوناگون در نواحى مختلف با ائمه (ع) ارتباط داشتند و مسائل علمى خود را مى‌پرسيدند. علما و محدثان علوم اهل بيت (ع) را فرا گرفته و آنها را براى ديگران نقل مى‌كردند و به‌اين ترتيب اين علوم در بلاد مختلف در ميان شيعيان منتشر مى‌شد. مرجع علمى آنانى كه دسترسى به امام (ع) نداشتند همين علما، محدثان و راويان اخبار اهل بيت بودند.

با شكل گرفتن نظام وكالت، وكلاى ائمه (ع) در شهرهاى دور و نزديك محل رجوع مردم و رفع و حل مسائل و مشكلات علمى آنان بودند. وكيلان درواقع رابطان ميان مردم و ائمه (ع) بودند كه فاصله ميان اين دو قشر را كوتاه مى‌كردند.

آغاز غيبت صغرى وضعيت را دگرگون ساخت. عدم حضور امام (ع) را، كه ركن اصلى شيعيان و تكيه‌گاه آنها در مسائل علمى بود؛ مى‌توان بحرانى در بفعد علمى فرهنگى در مذهب تشيع تلقى كرد. طبيعى بود روبرو شدن با چنين بحرانى پيامدهاى سخت و دشوارى‌هاى بسيارى به‌همراه داشت، از اين‌رو تأسيس نظام نيابت در اين دوران در واقع حركتى در جهت كاهش صدمات حاصل از اين بحران بود. نائبان خاص امام (ع) كه از عالمان برجسته؛ اصحاب ائمه (ع) و كسانى بودند كه سال‌ها با ايشان ارتباط داشتند اينك معتبرترين مصدر علمى محسوب مى‌شدند؛ زيرا آنها تنها راه ارتباطى با امام (ع) بودند. درواقع يكى از شؤون مهم آنها حل همين مشكلات و مسائل مستحدثه براى شيعيان بود. آنان در در اين عصر كه امكان دسترسى به امام معصوم (ع) براى همگان ميسر نبود مرجع پاسخگويى به مسائل كلامى و اعتقادى و تعيين حقانيت و جلوگيرى از انحرافات بودند. مثلًا زمانى كه شيعيان از محمدبن عثمان عمرى، نائب دوم امام (ع) درباره گفتار مفوضه و عقايد آنها استفسار كردند وى در پاسخ نقطه نظرات مفّوضه را در نسبت دادن خلق و زرق به ائمه (ع) تكذيب و آنها را از شؤون ذات مقدس الهى برشمرد.[١]

توجه به اين نكته كه نائبان خاص در ارتباط با امام (ع) و قادر به رفع مشكلات و مسائل علمى و عقيدتى از طريق آن حضرت هستند نوعى يقين و اطمينان را براى شيعيان در گفتار آنها پديد مى‌آورد كه پذيرش سخنان ايشان را براى آنها بدون هيچ شك و ترديد ميسر مى‌ساخت.

وقتى كه يكى از شيعيان درباره علت تسلط دشمنان بر امام حسين (ع) از حسين‌بن روح نوبختى نائب سوم امام، سؤال مى‌كند وى پاسخ مفصل و قانع‌كننده‌اى ارائه مى‌كند، به‌نحوى كه راوى اين جريان مى‌گويد:

در اين كه او اين پاسخ‌ها را از جانب خود مى‌گويد ترديد كردم ولى بدون آن كه سختى بگويم او رو به من كرد و گفت كه اين را از اصل- حضرت حجت (ع)- شنيده است.[٢]

اين اطمينان و يقين آرامشى را پديد مى‌آورد كه از شدت بحران پيش آمده مى‌كاست. همين امر دقيقاً در ساير فعاليت‌هاى علمى عصر غيبت به جهت اشراف نسبى نائبان خاص نيز مصداق پيدا مى‌كرد.

نوّاب خاص در راستاى جلوگيرى از انحرافات عقيدتى، بر روايت احاديث و تأليف كتاب‌هاى دينى و امورى از اين قبيل كمابيش نظارت داشتند.

پس از صدور توقيع از ناحيه مقدسه مبنى بر ذّم و لعن «شلمغانى»، يكى از مسائلى كه راويان با آن مواجه شدند نقل روايات شلمغانى بود وليكن حسين‌بن روح با استناد به گفتار ائمه (ع) اين مشكل را بدين‌گونه رفع كرد كه گفت:

من همان جوابى را به‌شما مى‌دهم كه امام حسن عسكرى (ع) در پاسخ به كسانى گفت كه پرسيدند: ما با كتاب‌هاى بنى‌فضال چه كنيم كه خانه‌هاى ما پر از آنهاست و حضرت فرمود: هرچه را روايت كرده‌اند بگيريد و آن‌چه را كه خود نظر داده‌اند رها كنيد.[٣]

همچنين كتاب‌هايى كه توسط برخى علما نوشته مى‌شد گاه با نظارت نائبان خاصه بوده‌[٤] و در مواردى آنها صحت و سقم كتاب‌هاى نوشته شده را بررسى مى‌كردند.[٥]

گذشته از اين امور دفع شبهات مخالفان و پاسخگويى به سخنان ساير فرقه‌هاى شيعى و مقابله با مدعيان نيابت و بابيت از وظايف خطيرى بود كه برعهده نائبان خاصه بود.

علاوه بر نوّاب خاص، وكيلان امام (ع) در هر شهرى مرجع علمى مردمان در آن ناحيه بودند. نظام وكالت در عصر غيبت صغرى به‌طور گسترده‌اى به‌كار خود ادامه مى‌داد. امام (ع) در كليه نواحى كه شيعيان‌