اين منظومه ها به صورت حمله خوانى (نقالى) در تكيه ها، خانقاه ها، منابر و حسينيه ها اجرا مى شده و قديمى ترين نمونه شناخته شده آن همان طور كه پيشتر گفته شد شهادتنامه ابن همام شيرازى است كه سال ٩٠٣ قمرى سروده شده و ١٢٠٠ بيت دارد. مشهد الشهدا را حسين ندايى يزدى در قرن دهم در ده باب در قالب مثنوى سرود و حمله حسينى سروده محسن تقوى سندى است كه ده هزار بيت را شامل مى شود و از منظومه هاى قرن ١٢ است. داستان حضرت قاسم و حضرت بى بى شهرزاد به طور كامل در منظومه حمله حيدرى راجى كرمانى نقل شده است. باغ فردوس را ملا احمد الهامى كرمانشاهى و روضة الاسرار را محمدعلى سروش اصفهانى در قرن سيزدهم سرودند كه دومى حدود ١٦٠٠ بيت در قالب مثنوى است. داستان على اكبر و قاسم را محمّد بن ابى طالب به سال ١٢٩٨ قمرى سرود. سراج الصدور را فقير قهدريجانى در سال ١٣٣٠ قمرى سرود و صحيفه قاصريه را قاصر كرمانى در پنج مقتل و چهار هزار بيت در همان قرن. غمكده را شخصى به نام وفا و غمناك را عبدالحسين فومنى در عهد قاجار سروده‌اند. شهنشاه نامه حسينى از خاموش يزدى شامل هشت دفتر از منظومه هاى حسينى مربوط به عصر پهلوى اوّل است و سرايش اشعار حسينى و عاشورايى همچنان با قوت ادامه دارد و فى المثل ساليانه در ايام نمايشگاه بين المللى كتاب سال ٧٩، خانم محترمى در يكى از غرفه ها كتاب خويش را به عنوان اولين منظومه وقايع عاشورا در طول تاريخ معرفى مى كرد و اين نشان مى دهد كه تا چه حد نسل امروز از پيشينه ادب دينى خويش بى خبر است.

شب هاى شعر عاشورا در تهران و شيراز و ... برپا مى شود. البته وقتى بحث از ادب عاشورايى پيش مى آيد نمى توان از مختارنامه هاى فراوان و مكرر تاريخ ادبيات كشورمان چشم پوشى كرد.

غرض از اين توضيحات طولانى و ملال آور اين بود كه بحث تاريخ ادب عاشورايى بسيار مفصل تر از آن است كه در بدو امر تصور مى رود.

به هر حال همچنان كه عرض شد كتاب حاضر كتابى ارزشمند و مغتنم درباره اين هنر و آداب مذهبى است. كتاب هايى كه پيشتر به اين مقوله پرداخته اند بسيار اندكند. تأملى در باب مداحى رنجبر گل محمدى (انتشارات كيهان، ١٣٧٥) بيشتر به شعر پرداخته و كتاب هايى چون باور مداران، مدعيت پردازان و تذكره عشاق كه همگى از سوى حوزه هنرى منتشر شده اند، مصاحبه هايى با مداحان و روضه خوانان معاصرند. در جزوه هاى «دفتر ادبيات آيينى» كه رسمى ترين مركز آموزشى و پژوهشى در اين حوزه است كتابى مشابه كتاب فوق نمى توان يافت. جزوه هاى نماد خادمان ولايى نوشته غلامحسين رفيعا به اخلاق مرثيه خوانى پرداخته و ادبيات آيينى نوشته على معلم هم به تاريخ ادبيات و اشعار. جزوه هاى آداب و هنر مداحى نوشته غلامحسين سازگار هم بحث و روش شناسى روضه هاى مختلف است و در مجموع كمتر جزوه و كتابى درباره موسيقى مرثيه خوانى سراغ داريم.

در كنار محاسن مذكور كتاب از برخى اشكالات فنى آسيب جزيى خورده است. بى دقتى هايى جزيى در تنظيم فهرست و نسخه پردازى و صفحه آرايى به چشم مى خورد و بارها پانوشت هاى صفحات مختلف ناتمام رها شده اند و از ادامه آن اثرى يافت نمى شود.

به هر صورت كتاب فوق نويد بخش شكل گيرى جريانى جوان، پويا، علمى نگر، و نگران سنت و تاريخ در حوزه سنن و آداب تعظيم شعائر مذهبى و عزادارى سيد الشهدا، عليه آلاف تحية و الثنا، است. ان شاء اللَّه الرحمان.

منابع‌ ١. حماسه سرايى دينى، احمد گلچين معانى، نشريه آستان قدس رضوى.

٢. تاريخ ادبيات فارسى بر مبناى تأليف استورى، ترجمه برگل، ترجمه به فارسى گروه مترجمان.

٣. فهرست كتب دينى كتابخانه سلطنتى.

٤. فهرستواره كتابهاى فارسى، جلد سوم، احمد منزوى.

٥. مقاله «نگاهى به دو فهرست سيد فريد قاسمى، جهان كتاب، شماره ١١٥- ١١٨ (دى و بهمن ٧٩)