ماهنامه موعود - مؤسسه فرهنگى هنرى موعود عصر - الصفحة ٧٧
سيد على كاشفى خوانسارى
نام كتاب: هنر مرثيه خوانى
نويسنده: مهدى امين فروغى
ناشر: كتاب نيستان
چاپ اوّل: ١٣٧٩
شمارگان: ٥٥٠٠ نسخه
تعداد صفحات: ٢٠٠ صفحه
قيمت: ١٤٠٠ تومان
كتاب هنر مرثيه خوانى به هنر و سنتى مذهبى مى پردازد كه از فرط تداول و فراوانى، فراموش شده و كمتر از منظرتحقيقى و علمى به آن پرداخته شده است.
نويسنده در اين كتاب مى كوشد ضمن ارايه اطلاعات تاريخى، به برخى آموزش هاى گوناگون و ضرورى كه در هنر مرثيه خوانى مدخليت دارد اشاره كند. وى پس از مقدمه اى تاريخى درباره پيشينه مرثيه خوانى، در گفتار اوّل فصل يك، نگاهى گذرا به تاريخ موسيقى ايران دارد و در گفتار بعد به آشنايى مقدماتى با رديف موسيقى ايران پرداخته است. فصل دوم به نشانه ها و قواعد خط موسيقى اختصاص دارد. فصل سوم گزيده اى از نوحه هاى قديمى به همراه نت موسيقيايى آن است. اصول صحيح تنفس و تقويت اندامهاى گفتار و شيوه تلفظ صحيح حروف گفتارهاى بعدى فصل سوم است. پايان بخش كتاب تمرين هايى براى مرثيه خوانان است.
مرثيه خوانى از آداب و سنن نهادينه در فرهنگ بومى- مذهبى ايرانيان و فراتر از آن، سنتى تاريخى در وجدان عمومى شبه قاره، آسياى ميانه، قفقاز و خاورميانه است. اين آداب كه ريشه در باورهاى مذهبى دارد و غايت آن غايتى مذهبى است، پيوند عميقى با هنرهايى چون موسيقى، خطابه، ادبيات، تبليغ و حتى نمايش دارد.
آداب تعزيت مذهبى در جاى جاى گسترده بوم ايران با تنوع فراوان رواج داشته و هر خرده فرهنگ و هر بوم زاد به شكلى در اين باور ملى و عمومى مشاركت و همدلى خويش را به نمايش مى گذاشته است.
متأسفانه امروز از سويى به دليل رواج رسانه هاى جمعى و نقش يكسان ساز آن در عرصه فرهنگ و از سوى ديگر به دليل حكومتى شدن برخى شعائر مذهبى شاهد زوال بسيارى از سنت هاى تعزيه دارى و رنگ باختن تنوع آداب و مراسم هستيم. امروز ديگر از مكاتب متنوع روضه خوانى كمتر مى توان سراغ گرفت و رسانه ها عمدتاً به نوع خاصى از روضه خوانى و مرثيه گويى- كه ظاهراً پيوند خورده با خاطرات گرانقدر دفاع مقدس و بسيج است- تبليغ و ترويج مى شود و ساير شيوه ها به مرور از رونق مى افتند. اين موضوع خاص تهران نيست. در شهرستان ها و حتى در مناطق غير فارسى زبان هم روضه خوانانى اقبال دارند كه شبيه فلان مرثيه خوان تهران نشين و مورد عنايت رسانه ها بخوانند. و اينجاست كه برخلاف تصور اوليه كه پژوهش در حوزه مرثيه خوانى را به دليل رونق و فراوانى بى دليل مى داند، ثبت و ضبط تنوع سبك ها چه از نظر تاريخى و چه از منظر دين، هنر، مردم شناسى و ... ضرورت تام مى يابد.
اهميت و ارزش كتاب مورد بحث از اين منظر آشكار مى شود. مقدمه كتاب كه گزارشى از پيشينه سنت مرثيه خوانى در ساليان گذشته است و به برخى از روضه خوانان مشهور گذشته و سنن و آداب از ياد رفته مى پردازد، ارزشى مضاعف و افزون از ذى المقدمه دارد. در اين فصل تاريخ اقامه عزادارى سيد الشهدا در ايران از زمان آل بويه تاكنون- به روشى علمى و مستند و به دور از اغراق و تعصب ورزى و با اتكا به جستجوهاى تحسين برانگيز مؤلف در كتب تاريخى مختلف، اسناد، سفرنامه ها و خاطرات و ... شرح شده است. اين اطلاعات از زمان حكومت قاجار با تفصيل بيشتر نقل شده و نام بسيارى از مرثيه خوانان، تكيه ها، شيوه ها، اشعار و شاعران، آداب و ... ذكر گرديده است. گرچه حجم اين مقدمه در مجموعه بسيار اندك است (٢٤ صفحه) ولى به دليل تازگى و اهميت مطالب آن سبب ارزش بخشيدن به كل كتاب شده است.
همچنين است فصل سوم كتاب كه در حقيقت متن اشعار نوحه خوانى هاى دوره قاجار براى سينه زنى است كه با كوشش و جست وجوى مؤلف توسط ريش سپيدان و گيس سپيدان و همچنين پير غلامان و نوحه خوان هاى قديمى براى نخستين بار ثبت شده و توسط مؤلف آواى آن به خط موسيقى پياده شده و ثبت گرديده است.
فصل ٣ شامل اطلاعاتى ناب و ارزشمند درباره نوع نگاه پيشينيان به واقعه عاشورا و ادب جارى در كلام و منش ايشان نسبت به معصومين (ع) و همچنين تلقى عرفانى و حماسى آنان