قاعدة- يگانگى ذاتى كه ذات لذاته اقتضاى انتفاى غير كند، جز هست حقيقى را نيست، و اين يگانگى مسما است به احديت، كه يگانگى مجرد بود، از نسبت و اضافات، تا غايتى كه منزه بود از مفهوم اين الفاظ و از نفى مفهوم اين الفاظ.

و از جمله مفهومات و يگانگى صفاتى كه ذات در صفات الوهيت نفى مماثل و مشارك كند مسما است به واحديت، همچنان مخصوص است به هستى و در حقيقت‌[١] مغايرت ميان آن هر دو مرتبه نيست، و ليكن به نسبت با مفهوم فرمود: وَ إِلهُكُمْ إِلهٌ واحِدٌ (٢/ ١٦٣) و:

اللَّهُ أَحَدٌ (١١٢/ ١).

تأويل‌- احديت من حيث المفهوم از قبيل اسم ظاهر است كه غير نيستى است و از غلبه ظهور او است كه غير با اللّه درنگنجد. قُلِ اللَّهُ ثُمَّ ذَرْهُمْ‌ (٦/ ٩١).

و باز صمديت من حيث المفهوم الذى لا جوف له، از قبيل اسم باطن است و از غلبه بطون اوست كه هيچگونه كثرت در مسماى اللّه درنگنجد، و چون ظاهر و باطن در آن جناب متحدند، هر دو اسم صفت لفظ اللّه‌اند و تكرار لفظ مفيد عدم تقدم و تأخر و اثبات اتحاد هر دو صفت آيد.

و مسماى اللّه مفهوم هو[٢] است، يعنى غيب مطلق كه كل بى‌جزء اين مجموع است، و چون احديت از ظاهر مقتضى نفى غير متأخر است و صمديت از باطن مقتضى نفى غير متقدم و جمعيت هر دو در اللّه مقتضى نفى معيت غير، تفسير فرمود: لَمْ يَلِدْ وَ لَمْ يُولَدْ (١١٢/ ٣) وَ لَمْ يَكُنْ لَهُ كُفُواً أَحَدٌ (١١٢/ ٤).

ديگر- تعين اول از هويت مطلق كه در نظر عارف آيد عدم استناد است به غير و استناد غير بدو كه مفهوم الهيت خاص است، كه مسما است به اللّه.

[١] - الف:« حق» را اضافه دارد.

[٢] - ب، د: هويت