حقيقت‌- چنانكه قوت طينت مبدأ در معاش پيدا مى‌گردد و تعينات از اوضاع و هيأت بر وفق ظهور اين نشأه عارض او مى‌شود، چنانكه از قوت عناصر و امتزاج ايشان‌[١] انواع و اصناف متولد[٢] مى‌گردد، و متخيله كه تصوير معانى مى‌كند به خصوص در خواب، و ملايك و جن كه به اشكال مختلفه متشكل مى‌شود، همچنان قوت باطنيت معاش نفسى و بدنى در معاد به فعل آيد و ظاهر گردد، و مناسب آن نشأه مصور و مجسم شود، بر وفق آن قوت از علم و عمل.

و خلق كه نتيجه آن بود و صور و هيأت و اسماى آن در نصوص وارد است چون حور و قصور و طوبى و رضوان و انهار و اثمار و باز اضداد آن از مار و كژدم و آتش و مالك، و وجه مناسبت هر يكى از اجزاء با عملى كه مترتب است بر آن بر صاحب بصيرت پوشيده نماند: انما اعمالكم يرد عليكم، فَكَشَفْنا عَنْكَ غِطاءَكَ فَبَصَرُكَ الْيَوْمَ حَدِيدٌ (٥٠/ ٢٢).

حقيقت‌- طول اعمار و خلود اشخاص به حسب توافق مظاهر تعينات و كثرت آن بود، مثلا عمر زمان كه اجزاى آن يعنى آنات در غايت توافق است دراز عمرتر از افلاك است، و همچنان افلاك كه بسيطاند از عناصر ديرينه‌ترند، و عناصر از مواليد و جواهر فى الجمله از اعراض.

و چون آخرت و آخرتيان در غايت اعتدال و توافق‌اند تا تشابه در آن واقع مى‌شود، لا جرم دايم الوجود و مخلد باشند: وَ أُتُوا بِهِ مُتَشابِهاً وَ لَهُمْ فِيها أَزْواجٌ مُطَهَّرَةٌ وَ هُمْ فِيها خالِدُونَ‌ (٢/ ٢٥).

تذكرة- تشابه در احوال معاد سابقان‌[٣] كه به مقام اتحاد رسيده‌اند و به بقاى حقيقى موصوف گشته و صورت تضاد و اختلاف تعينات به كليت از ايشان مرتفع شده زيادت از

[١] - ب، ه: انسان

[٢] - الف: مواليد

[٣] - ه: سالكان